Справаздачы

Беларусь: справаздача аб правах чалавека за 2005 год

Падрыхтаваная Бюро па пытаннях дэмакратыі, правоў чалавека і працы
8 сакавіка 2006 года

Прадмова і ўводзіны

Беларусь

Згодна Канстытуцыі, Беларусь з’яўляецца рэспублікай на чале з прэзідэнтам, абраным шляхам прамога галасавання, і дзвюхпалатным Нацыянальным сходам (парламентам). Насельніцтва краіны складала трохі меней за 10 мільёнаў чалавек. Прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка, упершыню абраны ў 1994 годзе, сістэматычна падрываў дэмакратычныя інстытуты краіны і сканцэнтраваў уладу ў руках выканаўчых органаў шляхам правядзення рэферэндумаў са значнымі парушэннямі, маніпулявання выбарамі ды антыдэмакратычных законаў і ўказаў. Парламенцкія выбары і кастрычніцкі рэферэндум 2004 года, які адмяніў абмежаванне колькасці тэрмінаў прэзідэнцкіх паўнамоцтваў, не адпавядалі міжнародным стандартам. Дзяржаўныя ўлады ў цэлым ажыццяўлялі значны кантроль над сіламі бяспекі; супрацоўнікі сілаў бяспекі здзейснілі шэрг парушэнняў правоў чалавека.

Захаванне ўладамі правоў чалавека заставалася на вельмі нізкім узроўні, а ў некаторых сферах нават пагоршылася. Адзначаліся наступныя парушэнні правоў чалавека:

адмова грамадзянам у праве змены іх урада шляхам празрыстага дэмакратычнага працэсу;
нежаданне ўрада браць пад увагу знікненні апазіцыйных палітычных лідэраў і журналістаў і адмаўленне дачынення да гэтых знікненняў афіцыйных асоб;
жорсткае абыходжанне, а часам і катаванне вязняў і затрыманых;
перанаселенасць турмаў;
адвольныя арышты і праследаванне грамадзян па палітычных матывах;
абмежаванне незалежнасці судовай сістэмы;
зняволенне грамадзян за крытыку ўладаў або за ўдзел у масавых дэманстрацыях;
канфіскацыя ўладамі ўлётак, газет ды брашур у прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці;
закрыццё ўладамі шэрагу незалежных газет і ўмяшальніцтва ў дзейнасць іншых;
накладанне вялізных штрафаў на незалежныя выданні, звычайна абвінавачаныя ў паклёпе;
парушэнне органамі бяспекі права грамадзян на свабоду сходаў і ўжыванне сілы для разгону мірных дэманстрантаў;
пазбаўленне рэгістрацыі і праследаванне недзяржаўных арганізацый (НДА);
пазбаўленне рэгістрацыі цэркваў;
абмежаванне ўладамі права грамадзян свабодна выязджаць за мяжу;
ціск з боку ўладаў на апазіцыйныя палітычныя аб’яднанні праз судовыя і пазасудовыя меры;
здзек з жанчын і дзяцей у сем’ях;
гандаль жанчынамі і дзяўчынамі;
афіцыйная і сацыяльная дыскрымінацыя цыганскай супольнасці;
умяшальніцтва дзяржавы ва ўнутраныя справы этнічных меншасцяў;
дыскрымінацыя гомасексуалістаў з боку дзяржавы і грамадства;
праследаванне дзяржавай незалежных прафсаюзаў і іх прадстаўнікоў.

Забеспячэнне правоў чалавека

Раздзел 1. Забеспячэнне недатыкальнасці асобы, у тым ліку свабоды ад:

а. адвольнага або процізаконнага пазбаўлення жыцця

Не мелася пацверджаных звестак пра здзяйсненне ўладамі або іх прадстаўнікамі забойстваў па палітычных матывах; аднак па меншай меры два чалавекі памерлі ў міліцэйскім пастарунку пры нявысветленых абставінах. У той самы час адна жанчына загінула ад катаванняў, здзейсненых невядомымі асобамі падчас таго, як улады асудзілі яе НДА, а таксама пры нявысветленых абставінах загінуў адзін журналіст.

7 студзеня міліцыя затрымала васемнаццацігадовага Максіма Моіса за тое, што ён спраўляў малую патрэбу прылюдна. У той самы дзень ён загінуў у дзяржаўным выцвярэзніку пры нявысветленых абставінах. Члены сям’і, якія прыйшлі па цела, засведчылі, што ягоныя рукі і ногі былі звязаныя.

20 чэрвеня ў мястэчку Ракаў была замучана і забіта шасцідзесяцігадовая Юзэфа Варакса. Перад смерцю ёй разарвалі язык удаўжыню. Варакса была мясцовым лідэрам Саюза беларускіх палякаў. Яна была забітая ў той час, як улады гучна асуджалі гэтую арганізацыю і рабілі на яе нападкі ў сродках масавай інфармацыі (гл. раздзел 2б). Міліцыя абвінаваціла мясцовага жыхара А.С. Патоцкага ў здзяйсненні забойства ў стане алкагольнага ап’янення, і суд прыгаварыў Патоцкага да 15 год турэмнага зняволення.

У жніўні ў выцвярэзніку Светлагорска быў забіты Васіль Шавяленка. Па словах ягонага бацькі, Шавяленку білі па галаве і па шыі, у яго быў зламаны нос і сінякі на руках. Улады ўзбудзілі крымінальную справу супраць супрацоўніка выцвярэзніка за злоўжыванне службовым становішчам, што прывяло да забойства. Да канца справаздачнага года ўлады так і не завяршылі расследаванне.

18 кастрычніка ў сваёй кватэры быў знойдзены памерлым пры нявысветленых абставінах журналіст Васіль Гроднікаў. Улады сцвярджалі, што ніякага крымінальнага злачынства здзейснена не было (гл. раздзел 2а).

Паводле звестак, улады перашкаджалі расследаванню забойстваў невядомымі асобамі шэрагу ваеннаслужачых.

б. знікненняў

Пацверджаных звестак пра знікненні па палітычных матывах за разгледжаны перыяд не мелася.

7 красавіка ўлады заявілі пра ўзнаўленне расследавання знікнення і мяркуемага забойства ў 2000 годзе тэлежурналіста Дзмітрыя Завадскага. Аднак урад не прадпрымаў сур’ёзных захадаў для расследавання гэтай справы. Маюцца вартыя даверу сведчанні, якія ўказваюць на тое, што дзяржаўныя асобы маглі забіць Завадскага за ягоныя паведамленні пра высокапастаўленых дзяржаўных чыноўнікаў, якія садзейнічалі чэчэнскім сепаратыстам. У жніўні прэзідэнт Лукашэнка ўзнагародзіў ордэнам “За службу Радзіме” палкоўніка Дзмітрыя Паўлючэнку, названага ў справаздачы Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы асобай, якая адыгравала ключавую ролю ў знікненнях.

14 красавіка Камісія ААН па правах чалавека (КААНПЧ) прыняла трэцюю рэзалюцыю па правах чалавека ў краіне, у якой заклікала ўрад арганізаваць непрадузятае расследаванне знікненняў Завадскага, апазіцыйных дзеячаў Юрыя Захаранкі і Віктара Ганчара ў 1999 годзе, а таксама бізнесмена Анатоля Красоўскага ў 1999 годзе. У гэтай рэзалюцыі рэкамендавалася адхіліць ад выканання службовых абавязкаў высокапастаўленых чыноўнікаў, што падазраюцца ва ўдзеле ў гэтай справе. КААНПЧ таксама прызначыла спецыяльнага дакладчыка для аналізу сітуацыі з правамі чалавека ў краіне (гл. раздзел 4).

в. катаванняў ды іншых спосабаў жорсткага, бесчалавечнага і прыніжальнага абыходжання і пакарання

Закон забараняе падобныя дзеянні, тым не менш, міліцыя і турэмныя наглядчыкі рэгулярна збівалі затрыманых і вязняў.

11 сакавіка ў Оршы міліцыянт сур’ёзна збіў затрыманага па падазрэнні ў крадзяжы Васіля Сінкоўскага, зламаўшы яму чатыры рабрыны, што праткнулі лёгкае. Супраць міліцыянта былі высунутыя крымінальныя абвінавачанні ў перавышэнні ўлады.

На судовым працэсе 31 траўня апазіцыйны лідэр Мікола Статкевіч заявіў, што пасля арышту быў змешчаны ў камеру разам з вязнем, хворым на дызентэрыю (гл. раздзел 1е). Ён таксама скардзіўся на тое, што начальства турмы не давала яму ежы ў першы дзень зняволення.

28 жніўня магілёўская міліцыя затрымала актывіста моладзевай арганізацыі “Зубр” Яўгена Суворава без прад’яўлення яму абвінавачанняў. Сувораў скардзіўся, што яго рукі і ногі былі звязаныя ззаду, і так яго пратрымалі скручанага ўсю ноч у позе “ластаўкі”. Сувораў і раней затрымліваўся за распаўсюджанне незалежных выданняў.

Звестак пра выпадкі прымусу з боку следчых да дачы паказанняў шляхам збіцця і псіхалагічнага ціску не паступала.

Міліцыя і людзі ў цывільным у асобных выпадках збівалі грамадзян падчас арышту або ўтрымання іх у зняволенні за арганізацыю або ўдзел у масавых дэманстрацыях (гл. раздзел 2б). У кастрычніку 2004 года міліцыя выкарыстала дубінкі і іншую сілу для разгону акцыі пратэсту пасля правядзення канстытуцыйнага рэферэндуму. Было арыштавана прынамсі 150 удзельнікаў пратэсту. Міліцыянтамі быў неаднаразова збіты лідэр Аб’яднай грамадзянскай партыі Анатоль Лябедзька, а таксама адзін з журналістаў.

Згодна вартай даверу інфармацыі, міліцыянты і турэмныя наглядчыкі працягвалі зневажаць і катаваць вязняў. Паведамленні з мазырскай турмы, у прыватнасці, сведчаць, што збіццё і знявагі з’яўляюцца агульнапрынятай практыкай. У дадатак, як паведамлялі праваабарончыя арганізацыі, вязні не атрымлівалі дастаткова ежы, адпаведнага цёплага адзення ўзімку, а таксама часта былі пазбаўленыя спальнага месца. У выніку такія хваробы, як сухоты, пнеўманія і іншыя, распаўсюдзіліся вельмі шырока.

14 сакавіка ахоўнікі мазырскай турмы некалькі разоў збівалі зняволенага Рамазана Мамедбекава, па звестках, па загадзе начальніка турмы Юрыя Збароўскага за адмову выконваць неаплочваемую працу. 24 сакавіка ў Мазыры турэмныя наглядчыкі ўжылі празмерную сілу супраць пяці асуджаных, у працэсе чаго маёр Шульга, паводле звестак, зламаў руку аднаму з вязняў. У знак пратэсту супраць гэтага злоўжывання 50 асуджаных пачалі галадоўку.

Практыка здзекаў з навабранцаў у войску, збіццё і прымяненне іншых гвалтоўных фізічных і псіхалагічных метадаў, па звестках, працягвалі існаваць. Улады чынілі перашкоды членам сем’яў і праваабаронцам у правядзенні расследавання фактаў дзедаўшчыны сярод ваеннаслужачых.

Умовы ўтрымання зняволеных у турмах і следчых ізалятарах

Турэмныя ўмовы па-ранейшаму былі дрэнныя і часам вызначаліся недахопам ежы ды лекаў, распаўсюджаннем такіх хваробаў, як сухоты, сіфіліс і ВІЧ/СНІД. Лейла Зеругі, старшыня рабочай групы ААН па пытаннях адвольнага затрымання, што наведала краіну ў 2004 годзе, зазначыла, што ўмовы ўтрымання ў следчых ізалятарах былі горшыя за турэмныя: з нездавальняючым санітарным станам і ўмовамі жыцця, абмежаваннем права затрыманых карыстацца тэлефонам і атрымліваць перадачы, а таксама прымяненнем сілы пры атрыманні прызнанняў. Па дадзеных праваабарончых арганізацый, умовы ў турэмных шпіталях таксама былі дрэнныя.

Праблема перанаселенасці турмаў не з’яўлялася надзвычай вострай у краіне, якая мела прыкладна 33 тысячы зняволеных. Тым не менш, многія з папраўчых калоній, дзе знаходзяцца тыя, што адбываюць “хімію” (абмежаванне свабоды ў звязку з працай у аддаленых раёнах), у значнай ступені перапоўненыя. Напрыклад, у Віцебскай папраўчай калоніі, разлічанай на 74 асобы, утрымліваецца звыш за 200 зняволеных.

Калоніі ў Полацку, Бярозе і Заслаўі таксама, паводле інфармацыі, былі перанаселеныя, што прыводзіла да парушэння санітарных умоў, хваробаў і пагрозы пажараў. У многіх выпадках ежа, якую атрымлівалі зняволеныя, не адпавядала патрабаванням па пажыўнасці ці дыетычных абмежаваннях.

Затрыманыя часам утрымліваліся разам з асуджанымі. Улады часта ўтрымлівалі тых, хто быў арыштаваны за палітычную дзейнасць, у прыёмніку-размеркавальніку па вуліцы Акрэсціна ў Мінску. Былыя затрыманыя паведамляюць, што былі змешчаныя ў жудасна перапоўненыя камеры і мусілі чакаць сваёй чаргі, каб паспаць, бо ў памяшканні не хапала месца для ўсіх, каб легчы. Яны недастаткова забяспечваліся ежай, хоць членам сем’яў і сябрам часта дазвалялася прыносіць зняволеным прадукты і сродкі гігіены. Камеры былі сырыя, душныя, з дрэннай вентыляцыяй.

Час ад часу ўлады прадстаўлялі праваабаронцам магчымасць наведаць турмы, аднак на працягу справаздачнага перыяду такіх наведванняў не адбывалася. У жніўні 2004 года ўлады прадставілі Рабочай групе ААН па адвольных затрыманнях агульны доступ у турмы і СІЗА, аднак групе не было дазволена наведаць следчы ізалятар КДБ на той падставе, што група не зрабіла папярэдне адпаведны запыт. Члены групы паведамілі пра тое, што іх ніхто не паінфармаваў аб неабходнасці папярэдняга запыту.

г. адвольнага арышту і затрымання

Заканадаўства абмяжоўвае адвольныя затрыманні, аднак урад не зважаў на гэтыя абмежаванні. Улады працягвалі арыштоўваць людзей па палітычных матывах і выкарыстоўваць адміністратыўныя меры для затрымання палітычных актывістаў да дэманстрацый, падчас і пасля іх (гл. раздзел 2б).

Роля міліцыі і органаў бяспекі

Міліцыя знаходзіцца ў падпарадкаванні Міністэрству ўнутраных спраў, аднак КДБ і Служба бяспекі прэзідэнта таксама ажыццяўляюць міліцэйскія функцыіі. Прэзідэнт мае права асабіста аддаваць загады ўсім службам бяспекі. Сярод міліцыянтаў было шырока распаўсюджана дробнае хабарніцтва, хоць урад і рабіў спробы абмежаваць дзяржаўную карупцыю. Сур’ёзнай праблемай заставалася беспакаранасць. Нягледзячы на тое, што закон дае грамадзянам права паведамляць пракурору пра парушэнні з боку міліцыі, улады часта не расследавалі злоўжыванні службаў бяспекі і не прыцягвалі парушальнікаў да адказнасці.

Арышты і затрыманні

Міліцыя часта арыштоўвала асоб, не маючы на тое судовага дазволу. Аднак для таго, каб затрымаць чалавека больш як на дзве гадзіны, міліцыя павінна атрымаць ордэр ад паўнамоцнай асобы.

Паводле закона, міліцыя мусіць даваць тлумачэнні пры затрыманні, на практыцы ж міліцыянты часта затрымлівалі людзей на гадзіны на падставе высвятлення іх асобы. Улады нярэдка выкарыстоўвалі гэтую тактыку для затрымання членаў апазіцыі ды дэманстрантаў, для прадухілення распаўсюджання ўлётак і газет або як падставу для разгону мітынгаў, арганізаваных грамадзянскай супольнасцю (гл. раздзел 2б ). Для прыкладу, 3 кастрычніка міліцыя затрымала і зняла адбіткі пальцаў Андрэя Маласая, прадстаўніка экалагічнай НДА “За чысты Барысаў”, за распаўсюджанне праграм незалежных тэленавін. 24 жніўня ў Гомелі міліцыя перапыніла сустрэчу мясцовых НДА амаль на гадзіну, патрабуючы ад кожнага ўдзельніка пасведчанне асобы. 30 ліпеня ў Докшыцах міліцыянты затрымалі двух прадстаўнікоў Беларускага народнага фронту і захапілі экземпляры незалежных выданняў. Таксама міліцыя перапыняла апазіцыйныя сходы і затрымлівала арганізатараў для высвятлення асобы 15 чэрвеня ў Светлагорску, 3 ліпеня ў Сянно і 10 ліпеня ў Пінску. Усе затрыманыя былі адпушчаны без прад’яўлення абвінавачанняў.

Закон дазваляе міліцыі ўтрымліваць пад арыштам асобу, што падазраецца ў здзяйсненні злачынства, на тэрмін да 10 сутак без прад’яўлення афіцыйных абвінавачанняў і на тэрмін да 18 месяцаў пасля іх прад’яўлення. Закон дазваляе пракурорам і следчым працягваць гэтыя тэрміны без кансультацый з суддзёй. Закон дазваляе затрыманым падаваць прашэнне ў суд аб вызначэнні законнасці іх затрымання. На практыцы звароты падазроных у суд аб пераглядзе рашэння аб іх затрыманні часта ўтойваліся праз нежаданне міліцэйскіх чыноўнікаў перадаваць іх у суд. Законам прадугледжваецца заклад, аднак на практыцы гэта норма не прымянялася.

Нягледзячы на абарону, прадугледжаную законам, следчыя, як правіла, не інфармавалі затрыманых аб іх правах і праводзілі папярэднія допыты, не дазваляючы затрыманым пракансультавацца з адвакатам, у той час як закон прадпісвае ўладам забяспечыць кожную асобу з моманту яе затрымання судовым адвакатам, што не рабілася на практыцы. Звесткі, атрыманыя на такіх допытах, былі выкарыстаныя супраць падсудных у судзе. Падазроным часам было адмоўлена ў звароце да адваката. Часта ўлады не паведамлялі членам сем’яў аб затрыманнях, у тым ліку затрыманнях непаўналетніх.

На працягу справаздачнага перыяду ўладамі па палітычных матывах быў затрыманы шэраг асоб. Органы адвольна затрымлівалі прадстаўнікоў незалежных сродкаў масавай інфармацыі (гл. раздзел 2а). НДА “Рэпарцёры без межаў” паведамляла, што ў ліпені ўлады арыштавалі, аштрафавалі, заключылі ў турму або не дазволілі прыехаць у краіну 19 журналістам, якія спрабавалі асвятляць інфармацыю пра Саюз палякаў Беларусі (гл. раздзел 2б). Супрацоўнікі службаў бяспекі ў цывільным таксама неаднаразова затрымлівалі і арыштоўвалі тых, хто ўдзельнічаў у антыўрадавых дэманстрацыях і распаўсюджваў апазіцыйную літаратуру (гл. раздзел 2б). Таксама пасля акцый пратэсту некаторых арыштаваных супрацоўнікі службаў бяспекі ўтрымлівалі ў ізаляцыі.

Звычайна да прад’яўлення абвінавачанняў затрыманыя знаходзіліся пэўны час пад вартай. Працяглы час улады ўтрымлівалі некаторых вядомых палітычных зняволеных пад арыштам да разгяду іх спраў у судзе. 15 траўня ў Мінску ўлады арыштавалі былога апазіцыйнага члена парламента Сяргея Скрабца па падазрэнні ў хабарніцтве. У канцы года Скрабец усё яшчэ знаходзіўся пад вартай у чаканні суда. Беларускі КДБ утрымліваў за кратамі апазіцыйнага палітыка Міхаіла Марыніча без прад’яўлення абвінавачанняў з красавіка па снежань 2004 года да таго, як суд абвінаваціў яго ў крадзяжы камп’ютэрнага абсталявання і сотавых тэлефонаў (гл. раздзел 1д).

Амністыя

Пачынаючы з траўня, падчас амністыі, прысвечанай шасцідзесятым угодкам перамогі ў другой сусветнай вайне, улады вызвалілі з турмы або на адзін год скарацілі тэрмін зняволення прыкладна дзвюм тысячам вязняў.

е. адмова ў справядлівым адкрытым судзе

Канстытуцыя забяспечвае незалежнае правасуддзе, аднак на практыцы судовая сістэма не была незалежнай. Існуюць правераныя звесткі, што пракуроры абвінавачвалі, а суды асуджалі асоб па сфабрыкаваных абвінавачаннях.

Прэзідэнт мае права прызначаць 6 з 12 членаў Канстытуцыйнага суда, у тым ліку яго старшыню, а таксама старшыняў Вышэйшага суда і Вышэйшага гаспадарчага суда. Акрамя таго, прэзідэнт мае канстытуцыйнае права прызначаць і здымаць усіх раённых ды ваенных суддзяў. Паводле дакладнай інфармацыі, Адміністрацыя Прэзідэнта забяспечвала старшых суддзяў жыллёвай плошчай. Карупцыя ды неэфектыўнасць прававой сістэмы ў цэлым з’явіліся вынікам палітычнага ўмяшальніцтва ў дзейнасць судоў. На працягу справаздачнага года адзін суддзя быў затрыманы і асуджаны за карупцыю.

Калі апазіцыянеры працяглы час утрымліваліся ў СІЗА, дык былы старшыня Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Галіна Жураўкова знаходзілася пад хатнім арыштам з лютага 2004 года і да таго, як была асуджана за растрату трох з паловай мільёнаў даляраў. Нягледзячы на тое, што яна атрымала 4 гады турэмнага зняволення, яна так ніколі не была ўзятая пад варту.

Сістэма крымінальнага правасуддзя складаецца з трох звёнаў: раённыя суды, абласныя суды і Вышэйшы суд. Канстытуцыйны суд быў створаны з мэтай вырашэння сур’ёзных канстытуцыйных пытанняў, аднак на практыцы быў залежны ад выканаўчай улады, не меў сродкаў для забеспячэння выканання ўласных рашэнняў і не аспрэчваў прэзідэнцкія ініцыятывы.

Пракуроры таксама дзейнічаюць на раённым, абласным і рэспубліканскім узроўнях. У сваёй дзейнасці пракуроры падпарадкаваны і выконваюць любую волю Генеральнага пракурора, якога прызначае сам прэзідэнт. Пракуроры не з’яўляюцца незалежнымі і не маюць паўнамоцтваў высоўваць абвінавачанні супраць прэзідэнта альбо кіраўнікоў яго адміністрацыі.

У красавіку Рабочая група па адвольных затрыманнях Кіраўніцтва Вышэйшага камісарыята ААН па справах уцекачоў (АЗКВК) выпусціла даклад, у якім улада пракурора апісваецца як празмерная і неадпаведная. У дакладзе адзначалася, што рашэнне аб утрыманні асобы пад вартай або аб працягненні тэрміну зняволення прымаецца не суддзёй, а пракурорам, які дзейнічае па просьбе следчага. Расследаванні таксама ажыццяўляюцца следчымі і пракурорамі без эфектыўнага нагляду з боку судоў. Дакладчыкі бачаць перакос паміж паўнамоцтвамі пракуратуры і правамі абароны. Адвакатам не даецца аўтаматычнага права знаёміцца са следчай справай, прысутнічаць падчас збору доказаў або назіраць за ўсімі дэталямі абвінавачанняў, высунутых супраць кліента да таго часу, пакуль пракурор фармальна не перадасць справу ў суд. Адвакаты знаходзяць праблематычным аспрэчваць некаторыя доказы, паколькі тэхнічна экспертыза кантралюецца пракуратурай. Рабочая група неаднаразова сцвярджала, што, як вынік, маецца некалькі спраў, у якіх падсудныя ўрэшце былі прызнаны невінаватымі.

У адпаведнасці з указам прэзідэнта, усе адвакаты падпарадкоўваюцца Міністэрству юстыцыі, што ставіць пад сумнеў іхнюю незалежнасць. Адвакаты павінны атрымліваць ліцэнзію Міністэрства юстыцыі і мусяць працаваць у дзяржаўных абласных калегіях. Закон забараняе прыватную адвакацкую практыку, а юрысты павінны ўзнаўляць свае ліцэнзіі кожныя пяць гадоў. Некалькі адвакатаў заяўлялі, што ім паведамілі пра тое, што яны будуць пазбаўленыя сваіх ліцэнзій, бо выступалі ў якасці абаронцаў НДА і апазіцыйных палітычных партый.

Судовыя працэдуры

Закон забяспечвае адкрытае правасуддзе, аднак нярэдка суддзі разглядалі справы ў сваіх кабінетах, што не дазваляла зацікаўленым назіральнікам прысутнічаць на пэўных працэсах. Некаторыя судовыя пасяджэнні, звычайна з удзелам палітычных фігур, былі закрытыя для публікі. Рашэнні ў судзе ў большасці выпадкаў выносяць суддзі. Судовая калегія прымае рашэнне аб вінаватасці або невінаватасці абвінавачанага толькі ў справах аб цяжкіх злачынствах ці калі адказчык заяўляе пра сваю невінаватасць і патрабуе разбіральніцтва з удзелам калегіі суддзяў. Суддзі залежалі ад Міністэрства юстыцыі, якое падтрымлівала судовую інфраструктуру, і ад мясцовай выканаўчай улады, што забяспечвала іх жылплошчай, таму маюцца шырока распаўсюджаныя і вартыя даверу звесткі пра тое, што выканаўчая мясцовая ўлада прадвызначала зыход справы ў судзе.

22 кастрычніка ў Бабруйску ўладамі былі арыштаваны маладафронтаўскія актывісты Дзяніс Буйніцкі ды Сяргей Лацінскі за разгортванне падчас канцэрта забароненага бел-чырвона-белага сцяга. Суд разгледзеў справу пры зачыненых дзвярах у пастарунку, дзе і вынес прысуд – двое сутак зняволення за дробнае хуліганства.

Абаронцы маюць законнае права прысутнічаць на судовых пасяджэннях, удзельнічаць у правядзенні вочных ставак і сведчыць ад свайго імя, але на практыцы гэтыя правы не заўсёды паважаліся. Па законе затрыманым павінна быць прадстаўлена неабмежаваная магчымасць карыстацца паслугамі адваката, а тым, хто не можа наняць адваката, закон прадугледжвае прызначэнне абаронцы. Але часам гэтыя правы не выконваліся. Закон забяспечвае права свабоднага выбару юрыдычнага прадстаўніцтва, аднак прэзідэнцкі ўказ забараняе прадстаўнікам НДА абараняць у судзе інтарэсы тых, хто не з’яўляецца членам іх арганізацыі. Гэтым указам скарысталіся ў некалькіх выпадках, каб забараніць членам няўрадавых арганізацый выступаць абаронцамі ў судзе, а таксама ў якасці падставы для закрыцця шэрагу НДА (гл. раздзел 4).

Канстытуцыя сцвярджае прэзумпцыю невінаватасці, тым не менш, на практыцы абвінавачаныя часта мусілі даказваць сваю невінаватасць.

Падсудныя маюць права аспрэчваць рашэнні суда, і па большасці крымінальных спраў былі пададзены апеляцыі, якія, аднак, рэдка прыводзілі да перагляду прысудаў. Падчас апеляцыйных пасяджэнняў не прысутнічаюць ні абвінавачаныя, ні сведкі, суды разглядаюць толькі пратаколы і іншыя матэрыялы спраў судоў ніжэйшай інстанцыі. У 2004 годзе старшыня Вышэйшага суда заявіў, што ў выніку апеляцый было адменена ўсяго толькі 1,5% усіх судовых рашэнняў.

Палітычныя вязні

Колькасць палітвязняў, паводле наяўных звестак, павялічылася.

31 траўня Мінскі гарадскі суд на палітычна матываваным судовым працэсе прысудзіў Міколу Статкевічу ды Паўлу Севярынцу тры гады “хіміі” за арганізацыю несанкцыянаванага мітынгу падчас кастрычніцкага рэферэндуму 2004 года. Абодва прысуды праз амністыю былі скарочаныя да двух гадоў. У выніку ранейшых палітычна матываваных судовых спраў Статкевіч адбыў дзесяцідзённы тэрмін, а Севярынец – пятнаццацідзённы тэрмін зняволення за тое самае злачынства ў кастрычніку 2004 года. Тыя, хто патрапіў на “хімію”, жывуць у турэмных бараках і мусяць знайсці працу ў адпаведнасці з умовамі, пастаўленымі ўрадам. Севярынец, лідэр дэмакратычнай НДА, быў высланы ў вёску Малое Сітна, дзе працаваў на чыгуначнай станцыі. Статкевіч, лідэр апазіцыйнай партыі, быў накіраваны ў Баранавічы, бліжэй да сям’і. 9 жніўня над ім адбыўся палітычна матываваны судовы працэс за правядзенне несанкцыянаванага сходу. Гэта адбылося пасля таго як 29 ліпеня яго наведаў шэраг яго прыхільнікаў.

10 чэрвеня Мінскі гарадскі суд у выніку палітычна матываванага судовага працэсу прысудзіў Андрэю Клімаву 18 месяцаў “хіміі” за арганізацыю несанкцыянаванай дэманстрацыі 25 сакавіка. Пасля таго Клімаў знайшоў сабе працу дворніка ў мястэчку Крупкі. У 2004 годзе Клімаў абвясціў аб сваім намеры балатавацца на пост прэзідэнта. Раней ён правёў у турме 4 гады па падазрэнні ў растраце.

Падчас агульнай амністыі 7 ліпеня ўлады выпусцілі апазіцыйнага актывіста Аляксандра Васільева, што разам з іншым апазіцыйным дзеячам Валерыем Леванеўскім быў асуджаны на 2 гады турмы па палітычных матывах за напісанне верша, які абражае прэзідэнта Лукашэнку. 9 снежня турэмнае начальства забараніла Леванеўскаму дасылаць лісты ў замежныя амбасады, матывуючы гэта тым, што вязні могуць пісаць толькі ў амбасаду сваёй краіны. 15 снежня турэмнае начальства адмовіла Леванеўскаму ў просьбе прысутнічаць на пахаванні бацькі, патлумачыўшы тым, што той парушыў занадта многа турэмных правіл. Леванеўскі заставаўся ў турме да канца справаздачнага года.

5 жніўня ўрад амніставаў і выпусціў вучонага Юрыя Бандажэўскага, заключанага ў турму па абвінавачанні ў карупцыі. Шырока вядомы вучоны быў арыштаваны і асуджаны за тое, што ягонае даследаванне паставіла пад сумнеў сцвярджэнні ўладаў наконт эфекту, які аказаў Чарнобыль на здароўе людзей.

Агульнай амністыяй 18 жніўня да двух з паловай гадоў быў скарочаны тэрмін турэмнага пакарання Міхаіла Марыніча. У снежні 2004 года суд прыгаварыў Марыніча да пяці гадоў турэмнага зняволення па абвінавачанні ў крадзяжы маёмасці НДА, якую ён сам жа і ўзначальваў, нават нягледзячы на тое, што сама арганізацыя не заяўляла пра знікненне ўласнасці. Марыніч, былы міністр і кандыдат у прэзідэнты, многімі ўспрымаўся як найбольш верагодны канкурэнт прэзідэнта Лукашэнкі на выбарах, запланаваных на 2006 год. Падчас судовых слуханняў пракурор задаваў мноства пытанняў пра палітычную дзейнасць Марыніча, якія не мелі ніякага дачынення да прад’яўленых абвінавачанняў, тым самым пацвердзіўшы, што працэс быў палітычна матываваным. Таксама суд пастанавіў канфіскаваць 90 тысяч даляраў, адабраных падчас арышту, нават пры тым, што гэтыя грошы ніякім чынам не былі звязаныя з прад’яўленымі абвінавачаннямі.

Было некалькі прыкладаў, калі ўлады прыгаворвалі дэмакратычных актывістаў да кароткага тэрміну турэмнага зняволення, а пасля, скарыстаўшы нібыта інцыдэнты з сукамернікамі, працягвалі тэрмін зняволення.

10 сакавіка суд прыгаварыў Анатоля Шумчанку да 10 сутак зняволення за арганізацыю несанкцыянаванай акцыі пратэсту (гл. раздзел 2б). Ужо ў турме пасля нібыта бойкі з сукамернікам улады абвінавацілі яго ў хуліганстве. Ягоны сукамернік, паводле наяўных звестак, расказаў журналісту, што афіцэр КДБ заплаціў яму 93 даляры (200 тысяч рублёў) за тое, каб ён прыкінуўся, што быў збіты Шумчанкам. Шумчанка правёў 30 сутак у зняволенні да таго, як абвінавачанні былі знятыя і яго выпусцілі на волю.

2 жніўня суд прыгаварыў Тадэвуша Гавіна да 15 сутак зняволення за ўдзел у несанкцыянаванай акцыі пратэсту. У сярэдзіне жніўня суд дадаў яшчэ 15 сутак турмы за нібыта напад на сукамерніка. 14 лістапада Вышэйшы суд адмяніў другі прысуд праз недахоп доказаў злачынства пасля таго, як Гавін адбыў тэрмін.

24 жніўня мінская міліцыя арыштавала двух грузінскіх дэмакратычных актывістаў Георга Кандэлакі ды Луку Цуладзе быццам бы па прычыне нейкіх праблем з высвятленнем асобы. 26 жніўня ў Мінск для абароны сваіх суграмадзян прыбылі два грузінскія адвакаты, аднак да 30 жніўня яны не здолелі атрымаць дазвол на сустрэчу з імі. 29 жніўня суд прыгаварыў Кандэлакі і Цуладзе да 15 сутак турмы за хуліганства, якое яны нібыта здзейснілі, абразіўшы сукамерніка. Падчас судовых слуханняў ім было адмоўлена ў прадстаўленні адваката і перакладчыка. Асуджаныя падалі апеляцыю, якая была задаволена, пасля чаго 2 верасня яны былі дэпартаваныя з краіны.

е. адвольнага ўмяшальніцтва ў прыватнае і сямейнае жыццё, парушэння правоў недатыкальнасці жылля і тайны перапіскі

Закон забараняе такія дзеянні, аднак на практыцы гэтыя правы не паважаліся. Да таго ж закон прадугледжвае пакаранне для тых, хто перашкаджае супрацоўнікам КДБ выконваць свае абавязкі, нават калі іх дзеянні могуць быць у прынцыпе незаконнымі. Любая спроба перашкодзіць уваходу супрацоўніка КДБ у памяшканне кампаніі, установы ці арганізацыі караецца як адміністратыўнае правапарушэнне, як і любая адмова гэтых юрыдычных асоб садзейнічаць у правядзенні аўдытных праверак ці адмова прадставіць або нейкім чынам абмежаваць доступ да інфармацыйных сістэм і базаў дадзеных кампаніі.

Нягледзячы на тое, што закон забараняе ўладам праслухоўванне тэлефонных размоў і іншых відаў інфармацыі, што перадаецца па лініях сувязі, без санкцый судовых органаў, на практыцы ўлады працягвалі кантраляваць жыллё, тэлефоны і камп’ютэры. Органы КДБ, МУС і некаторыя падраздзяленні памежных войск могуць выкарыстоўваць прылады для праслухоўвання, хоць абавязаныя спачатку атрымаць санкцыю пракурора. Аднак ва ўмовах, калі пракуратура не можа прымаць незалежныя рашэнні, губляюць сэнс прадугледжаныя заканадаўствам прававыя механізмы абароны ад праслухоўвання. Дзяржаўная тэлекамунікацыйная кампанія Белтэлеком з’яўляецца манапольным Інтэрнет-правайдэрам і дазваляе ўладам кантраляваць практычна ўсю электронную пошту. Маецца вартая даверу інфармацыя пра тое, што ўлады маюць доступ да электроннай пошты, якая адпраўляецца з Інтэрнет-кавярняў ды універсітэцкіх камп’ютэрных сетак.

Урад валодае асноўнай доляй у кампаніях сотавай сувязі. Дамовы аб тэлефонных паслугах, што заключаюцца Міністэрствам сувязі, забараняюць абанентам выкарыстоўваць тэлефонную сувязь з мэтамі, якія супярэчаць інтарэсам дзяржавы і грамадскага парадку. Міністэрства сувязі мае права спыніць аказанне тэлефонных паслуг тым, хто парушыў гэтае палажэнне. На працягу года было некалькі прыкладаў таго, як перарывалася сотавая сувязь дэмакратычных актывістаў у той момант, калі яны спрабавалі распаўсюдзіць інфармацыю пра мірныя дэманстрацыі. 15 кастрычніка кампанія сотавай сувязі Velcom заблакавала мабільныя тэлефоны актывістаў апазіцыі, што дасылалі паведамленні грамадзянам з просьбай выставіць свечкі ў вокнах у знак пратэсту супраць злоўжыванняў уладаў.

Па Канстытуцыі, для правядзення вобшуку патрэбны ордэр, тым не менш, супрацоўнікі КДБ без ордэраў пранікалі ў прыватныя дамы, праводзілі несанкцыянаваныя вобшукі і праглядалі карэспандэнцыю. У траўні з’явіўся новы закон, які цалкам дазволіў супрацоўніку КДБ пранікаць у любы будынак у любы час у тым выпадку, калі ён звернецца па ордэр на працягу наступных 24 гадзін пасля пранікнення. Паводле вартых даверу звестак, супрацоўнікі дзяржаўных органаў тайна пранікалі ў кватэры актывістаў апазіцыі ды офісы апазіцыйных груп.

Улады ажыццяўлялі вобшукі памяшканняў па чыста палітычных прычынах. Напрыклад, 24 сакавіка міліцыя ўварвалася ў офіс газеты “Згода” і канфіскавала матэрыялы, што былі развешаныя па сценах офіса, у тым ліку пераробленыя здымкі Лукашэнкі. Рэдактар “Згоды” Аляксей Кароль і ягоны намеснік Аляксандр Здзвіжкоў былі аштрафаваныя на 1200 даляраў (2 550 000 рублёў) кожны ў верасні за “распаўсюджанне лжывай інфармацыі” сродкамі пераробленых фотаздымкаў. У ноч на 9 жніўня ўзброеныя супрацоўнікі органаў бяспекі разбілі акно і выбілі дзверы, каб патрапіць у мінскую кватэру Уладзіміра Кішкурны, мясцовага партыйнага лідэра. Заявіўшы, што яны шукаюць незаконныя боепрыпасы, захапілі складзеныя ў памяшканні друкаваныя матэрыялы і арыштавалі сына Кішкурны. 24 верасня ўлады Віцебска, нібыта шукаючы падрыўніка, правялі ператрус у хатах пяці палітычных актрывістаў. Падчас вобшукаў былі канфіскаваныя друкаваныя матэрыялы і сцягі, а таксама перапісаная інфармацыя з камп’ютэраў ды сотавых тэлефонаў. 26 лістапада міліцыя абшукала кватэру Марыі Багдановіч, заяўляючы, што яе суседзі паведамілі, нібыта яна хавае нелегальных в’етнамскіх эмігрантаў. Міліцыянты захапілі паўтары тысячы копій незалежнай газеты. 21 лістапада Багдановіч была аштрафаваная на 93 даляры (200 000 рублёў) за распаўсюджванне папярэдняга нумару той самай газеты.

Практычна ўсе апазіцыйныя палітычныя дзеячы паведамлялі, што ўлады сочаць за іх дзейнасцю і размовамі. Падчас судовага працэсу над Міхаілам Марынічам пракурор у якасці доказу прадставіў некалькі расшыфровак тэлефонных размоў Марыніча, запісаных беларускім КДБ (гл. раздзел 1д). Прадстаўнікі некаторых НДА таксама заяўлялі, што іх размовы і карэспандэнцыя звычайна адсочваліся службамі бяспекі.

Паступалі звесткі пра тое, што ўлады прымушалі маладых людзей уступаць у фінансаваную дзяржавай пралукашэнкаўскую НДА “Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі” (БРСМ). Паводле вартых даверу звестак, прызыўнікам у войска было загадана ўступіць у БРСМ. Як распавядалі студэнты універсітэта, пацверджанне членства ў БРСМ часта патрабавалася для таго, каб патрапіць на папулярны курс ці атрымаць пакой у інтэрнаце.

Маецца сведчанне таго, што за парушэнні, якія, як меркавалася, здзейснілі грамадзяне, ўлады пагражалі пакараннем членаў іх сем’яў. У сакавіку прадстаўнікі суда наведалі дом былой жонкі Міхаіла Марыніча і канфіскавалі прыватных матэрыяльных каштоўнасцяў на суму 1 860 даляраў (4 мільёны рублёў) у кошт аплаты штрафу (гл. раздзел 1д). І гэта нягледзячы на тое, што яны афіцыйна разышліся за два гады да здзяйснення Марынічам падазраванага злачынства. Марыніч не меў маёмасці ў кватэры сваёй былой жонкі, ягоны штраф складаў толькі 3.68 даляра (8 тысяч рублёў) і ўлады ўжо аднялі ў яго 90 тысяч даляраў. 7 жніўня суддзя загадаў вярнуць частку таго, што належала сям’і Марыніча.

Раздзел 2. Павага да наступных грамадзянскіх свабод:

а. свабода слова і друку

Канстытуцыя гарантуе свабоду слова і друку, аднак на практыцы ўрад абмяжоўваў гэтыя правы.

23 лістапада прэзідэнт Лукашэнка сказаў журналістам, што ягоны ўрад прымяняе “сур’ёзны ціск” з мэтай ажыццяўлення кантролю над сродкамі масавай інфармацыі і што ён кіруе гэтым працэсам. Асобы не маглі адкрыта крытыкаваць урад, не баючыся адплаты. Улады імкнуліся перашкодзіць крытыцы ўрада, напрыклад, шляхам відэазапісу палітычных мітынгаў і праверкі пасведчання асобы ва ўдзельнікаў акцый пратэсту (гл. раздзелы 1г і 3). Закон таксама абмяжоўвае свабоду волевыяўлення, забараняючы нашэнне масак і выкарыстанне незарэгістраваных сцягоў, сімвалаў і плакатаў са зместам, які можа быць расцэнены як пагроза грамадскаму парадку. Напрыклад, 9 сакавіка міліцыя арыштавала Яўгена Афнагеля пасля таго, як знайшла ў яго падчас вобшуку бел-чырвона-белы нацыянальны сцяг. 4 ліпеня міліцыянты затрымалі мастака Алеся Пушкіна праз некалькі гадзін пасля таго, як ён спрабаваў выставіць свае партрэты прадстаўнікоў нацыянальнага супраціву часоў другой сусветнай вайны каля Нацыянальнага музея мастацтваў. 6 жніўня ў Зэльве ўлады ўварваліся падчас святкавання дня нараджэння і сканфіскавалі некалькі забароненых нацыянальных бел-чырвона-белых сцягоў.

У снежні парламент прыняў, а прэзідэнт падпісаў шэраг паправак, якія ў значнай меры абмяжоўваюць свабоду слова і сходаў. Гэтыя папраўкі ўзводзяць у ранг злачынства і прадугледжваюць пакаранне да трох гадоў пазбаўлення волі за перадачу замежным асобам “ілжывай інфармацыі пра палітычную, эканамічную, сацыяльную сітуацыю ў краіне, яе ваенныя і міжнародныя стасункі”, прадстаўленне інфармацыі па ўрадавых установах і па правах грамадзян, удзел у дзейнасці незарэгістраваных НДА і ўдзел у масавых дэманстрацыях, падбухторванне людзей да масавых пратэстаў, фінансаванне масавых дэманстрацый або заклік замежных краін і міжнародных арганізацый да “дзеянняў, што наносяць шкоду краіне”.

Урад прадпрыняў пэўныя крокі ў напрамку абмежавання незалежных сродкаў масавай інфармацыі. У сакавіцкай справаздачы місіі АБСЕ па пытаннях свабоды сродкаў масавай інфармацыі адзначалася, што сітуацыя пагоршылася, зменшыўся продаж незалежных выданняў і павялічыўся адміністратыўны ціск з мэтай абмежаваць волевыяўленне.

Газеты і іншыя друкаваныя сродкі масавай інфармацыі з найбуйнейшымі накладамі належалі дзяржаве і друкавалі выключна матэрыялы ў падтрымку ўрада. Існавалі таксама нізкатыражныя незалежныя газеты, у тым ліку два штодзённікі, і часопісы, многія з якіх крытыкавалі ўрад. Мясцовыя ўлады часта папярэджвалі рэдактараў незалежных выданняў, каб тыя пазбягалі крытычных выказванняў у адрас урада. Улады таксама аказвалі ціск на кампаніі з мэтай прадухілення размяшчэння рэкламы ў незалежных СМІ. У студзені інфармацыйны аддзел Гродзенскага аблвыканкама даслаў ліст усім дзяржаўным прадпрыемствам вобласці, дзе папярэдзіў іх не даваць рэкламу ў недзяржаўных газетах.

На працягу справаздачнага года ўрад закрыў 5 незалежных газет. Шмат іншых незалежных выданняў атрымалі папярэджанне ад Міністэрства юстыцыі. Напрыклад, 4 ліпеня мэр Мінска Міхаіл Паўлаў ануляваў рэгістрацыю незалежнай газеты “День”, заявіўшы, што на працягу шасці месяцаў не было надрукавана ніводнага нумара газеты. Ануляванне рэгістрацыі паследавала за канфіскацыяй міліцыянтамі 1990 асобнікаў газеты “День”, надрукаваных у Расіі, за тое, што ў іх быў нібыта ўказаны няправільны адрас газеты. 24 жніўня мінскі суддзя Тамара Бянчук анулявала рэгістрацыю выдавецтва “Прэс-сэрвіс”, якое друкавала незалежную газету “Курьер из Борисова” накладам 17 тысяч паасобнікаў штотыдзень, на падставе таго, што ў статуце арганізацыі бракавала некалькі пунктаў.

У сярэдзіне лістапада ўлады паінфармавалі рэдакцыю незалежнай газеты “Газета для вас” у Івацэвічах, што тая будзе выселена са свайго офіса, які займала на працягу трох гадоў для таго, з мэтай вызваліць памяшканне для падрыхтоўкі фестываля “Дажынкі”. 9 снежня ўлады паведамілі рэдакцыі пінскай незалежнай газеты “Мясцовы час”, што кантракт з ёй будзе спынены і рэдакцыя будзе выселена з офіса. Прычыны высялення не тлумачыліся. Раней у гэтым самым годзе ўлады таксама пазбавілі офіса незалежную газету “Витебский курьер”.

У траўні івацэвіцкія мясцовыя ўлады забаранілі кіёскам “Белсаюздруку” прадаваць незалежныя газеты. Дзяржаўныя крамы па ўсёй краіне таксама спынілі продаж незалежных выданняў. Хоць недзяржаўныя газеты ўсё яшчэ можна было набыць у незалежных прадаўцоў, іх распаўсюджанне значна скарацілася ў сувязі з прынятымі дзяржавай мерамі.

На пачатку красавіка ідэалагічны аддзел Барысаўскага гарвыканкама загадаў прадпрыемствам і дзяржаўным арганізацыям не падпісвацца на незалежныя газеты “Курьер из Борисова» ды «Борисовские новости».

Міністэрства інфармацыі, падатковая інспекцыя і іншыя дзяржаўныя органы падверглі незалежныя СМІ шматлікім праверкам. У студзені ўлады адмовіліся зарэгістраваць офісы мясцовых незалежных газет “Вольны горад” ды “Местная газета”.

Адвольнае выкарыстанне прэзідэнцкай улады, што часта праяўлялася ў выглядзе прэзідэнцкіх указаў, стварала дадатковыя перашкоды для незалежнай прэсы. У ліпені і жніўні прэзідэнт Лукашэнка падпісаў указы, якія абмяжоўваюць права замежных і мясцовых суб’ектаў фінансаваць арганізацыі, што ўдзельнічаюць у разнастайных відах палітычнай дзейнасці, у тым ліку ў распаўсюджванні інфармацыі. Гэтыя ўказы былі створаны ў рэчышчы прэзідэнцкага дэкрэта 2003 года, які выкарыстоўваўся для жорсткага абмежавання дзейнасці НДА і пунктаў продажу незалежных СМІ. Беларуская асацыяцыя журналістаў 16 верасня абвясціла, што за апошнія пяць гадоў колькасць незалежных газет значна скарацілася і што за гэты перыяд не з’явілася ніводнага новага незалежнага перыядычнага выдання.

Што да радыё- і тэлевяшчання, дык толькі дзяржрадыё і дзяржаўныя тэлевізійныя каналы АНТ ды БТ ажыццяўлялі вяшчанне на ўсёй тэрыторыі краіны. Урад працягваў карыстацца са сваёй манаполіі на тэлевяшчанне, каб насаджаць афіцыйнае бачанне падзей і мінімізаваць асвятленне апазіцыйных пунктаў гледжання. Дзяржаўныя тэлевяшчальныя сродкі масавай інфармацыі працягвалі маргіналізаваць палітычную апазіцыю, прадстаўляючы яе ў негатыўным святле або цалкам ігнаруючы. У некаторых рэгіёнах працавалі мясцовыя незалежныя тэлестанцыі, што асвятлялі мясцовыя навіны без аніякіх сур’ёзных перашкод з боку ўладаў. Аднак бальшыня з іх сутыкнулася з ціскам ўладаў пры асвятленні пытанняў агульнанацыянальнага ўзроўню і падлягала цэнзуры. Расійскія каналы РТР і НТВ былі ў асноўным даступнымі, хоць у многіх рэгіёнах краіны выключна праз платныя кабельныя каналы. Тым не менш, іх інфармацыйныя праграмы час ад часу здымаліся з эфіру ці часова замяняліся беларускімі праграмамі. Радыё- і тэлепраграмы з іншых краін, у тым ліку з Польшчы і Літвы, можна было прымаць у некаторых частках краіны.

На працягу справаздачнага перыяду ўрад прымаў меры па сістэматычным скарачэнні доступу гледачоў да замежнага радыё- і тэлевяшчання. У студзені дзяржаўная тэлестанцыя “Лад” спыніла трансляцыю “EuroNews”. У чэрвені Міністэрства інфармацыі забараніла трансляцыю ў краіне ўкраінскага тэлеканала “Inter-Plus” і яшчэ аднаго іншага ўкраінскага канала. У кастрычніку ў Гродна кампанія кабельнага тэлебачання “Гарант” спыніла трансляцыю Першага польскага тэлевізійнага канала, паводле наяўных звестак, па загадзе Міністэрства інфармацыі.

25 лістапада кампанія “Мір” сарвала перадачу за мяжу журналісцкага рэпартажу пра забастоўку ў Мінску (гл. раздзел 6б). Прадстаўнік кампаніі “Мір” заявіў, што абсталяванне не працавала па прычыне запланаванага тэхнічнага агляду якраз падчас забастоўкі. Міліцыя папярэдзіла многіх рэпарцёраў, каб яны не набліжаліся да месца мірнага страйку.

На працягу справаздачнага года ўрад праследаваў і арыштоўваў журналістаў. Шэрагу замежных журналістаў, у асаблівасці польскіх, перашкаджалі ў прыездзе ў краіну або арыштоўвалі іх пасля прыбыцця. 27 ліпеня на некалькі гадзін былі затрыманыя 12 журналістаў, у тым ліку 4 з Польшчы, за спробу паведаміць пра недзяржаўную арганізацыю “Саюз палякаў Беларусі”. 6 жніўня ўлады дэпартавалі польскага журналіста Адама Тухлінскага і забаранілі яму ўезд у краіну ў бліжэйшыя 5 гадоў. 10 жніўня мытнікі канфіскавалі ўсе відэакасеты з запісам інтэрв’ю з партыйнымі лідэрамі і лідэрамі НДА, зробленыя польскім рэпарцёрам Міколаем Ваўжэнюком.

26 жніўня міліцыя Шчучына затрымала журналістаў Анджэя Пачобута ды Івана Романа на 24 гадзіны за быццам бы лаянку блізу міліцэйскага аддзялення. У той самы дзень міліцыя таксама часова затрымала журналіста Станіслава Пачобута. Гэтыя трое журналістаў спрабавалі асвятліць правядзенне кангрэса Саюза палякаў Беларусі (гл. раздзел 2б). 29 жніўня міліцыя зноў затрымала Андрэя Пачобута, гэтым разам на трое сутак.

20 сакавіка гродзенская міліцыя затрымала трох польскіх журналістаў: Адама Тухлінскага, Міхала Кацевіча ды Мартына Смялоўскага. Яны ўтрох былі акрэдытаваныя як назіральнікі на давыбарах у парламент. Міліцыя пратрымала іх тры гадзіны і сцерла відэазапіс галасавання.

18 кастрычніка няштатны незалежны журналіст Васіль Гроднікаў быў знойдзены мёртвым ад удару тупым прадметам па галаве ў сваёй зачыненай кватэры. Ягоны брат, які знайшоў цела, паведаміў пра сляды барацьбы. 28 лістапада міліцыя заявіла, што не знайшла складу злачынства, і закрыла справу. Пракуратура зноў адкрыла справу на наступны дзень, але 15 снежня заявіла, што злачынства не мела месца і што Гроднікаў загінуў у выніку “сваіх неасцярожных дзеянняў”.

На працягу справаздачнага перыяду міліцыя не прасунулася ўперад у сваім расследаванні забойства ў кастрычніку 2004 года журналісткі незалежнай газеты “Солидарность”. У той час як следства засяродзілася на версіі бытавога злачынства, некаторыя прадстаўнікі незалежных сродкаў масавай інфармацыі звязваюць смерць журналісткі з яе працай, часткай якой былі і крытычныя артыкулы, прысвечаныя КДБ. 27 снежня следчыя закрылі справу, спаслаўшыя на немагчымасць ідэнтыфікаваць вінаватага.

Урад цэнзураваў сродкі масавай інфармацыі. Улады прысудзілі велізарныя штрафы журналістам і рэдактарам за крытыку прэзідэнта і ягоных паплечнікаў, і многія публікацыі ў далейшым падлягалі самацэнзуры. Органы ўлады каралі штрафамі, папярэджаннямі ды турэмным зняволеннем прадстаўнікоў СМІ, апазіцыі, грамадзянскай супольнасці і рэлігійных груп за публічную крытыку ўрада. Закон аб паклёпе не робіць адрозенняў паміж прыватнымі асобамі і дзяржаўнымі чыноўнікамі ў ісках аб абразе гонару і годнасці чалавека. Дзяржаўны чыноўнік, якога крытыкавалі СМІ за дрэннае выкананне службовых абавязкаў, можа звярнуцца да пракурора з просьбай узбудзіць справу і супраць журналіста, і супраць сродка інфармацыі, які надрукаваў крытычны матэрыял.

Закон ўдакладняе, што ўрад можа прыкрыць выданне пасля двух папярэджанняў за парушэнні разнастайных абмежавальных законаў, і ўлады часта працягвалі выкарыстоўваць такія папярэджанні для ціску на незалежныя газеты. Гэтыя правілы таксама надзялялі чыноўнікаў правам самавольна забараняць або цэнзураваць публікацыі крытычнага зместу. Напрыклад, Дзяржаўны камітэт па друку атрымаў права прыпыняць выданне часопісаў і газет на тры месяцы без пастановы суда. Закон таксама забараняе сродкам масавай інфармацыі распаўсюджваць інфармацыю ад імя незарэгістраваных палітычных партый, прафсаюзаў і НДА. 13 красавіка Міністэрства юстыцыі вынесла папярэджанне газеце “Народная воля” за артыкул пра незарэгістраваную НДА “Абаронцы Бацькаўшчыны”.

Улады жорстка кантралявалі змест тэлепраграм. Паводле вартых даверу звестак, цягам справаздачнага года КДБ цэнзураваў выпуск навін нацыянальнага тэлебачання.

Улады выкарыстоўвалі законы аб дыфамацыі з мэтай спыніць крытыку палітычных лідэраў. За публічную знявагу і паклёп на прэзідэнта закон прадугледжвае пакаранне тэрмінам да 4 гадоў турэмнага зняволення, 2 гады “хіміі” або сур’ёзныя штрафныя санкцыі. Улады працягвалі выкарыстоўваць гэтыя законы, у якіх прадугледжана пакаранне і за абразу іншых дзяржаўных чыноў, з мэтай задушыць свабоду прэсы ды пасадзіць у турму палітычных апанентаў (гл. раздзел 1д). Законы, якія прадугледжвалі пакаранне за паклёп на афіцыйных асоб, эфектыўна накладалі забарону на крытыку ўрада ў прэсе.

У студзені прыватная спартовая газета “Прессбол” атрымала штраф у памеры 14 тысяч даляраў (30 мільёнаў рублёў), а яе рэдактар Уладзімір Беражкоў – 4600 даляраў (10 мільёнаў рублёў) за надрукаваны ў кастрычніку 2004 года артыкул, у якім сцвярджалася, што Андрэй Іманалі, намеснік старшыні Беларускай федэрацыі гімнастыкі, быў уцягнуты ў арганізаванае злачынства. У ліпені Іманалі судзілі за выкраданне, здзейсненае ў Расіі, і абвінавацілі ў дачыненнях з арганізаванай злачыннасцю. Аднак гэты судовы працэс не змякчыў штрафныя санкцыі супраць “Прессбола”.

23 траўня мінскія ўлады паўторна ўзбудзілі супраць праваабаронцы Гары Паганяйлы справу аб паклёпе. У лістападзе 2004 года Паганяйла даў шведскім журналістам інтэрв’ю на тэму знікнення беларускіх апазіцыйных дзеячаў. Інтэрв’ю так ніколі і не прагучала ў эфіры, таму што мытнікі канфіскавалі запіс. Улады закрылі справу аб паклёпе 16 лістапада.

14 чэрвеня мінскі суддзя Любоў Валевіч прысудзіла незалежнай газеце “Народная воля” выплаціць 46 тысяч даляраў (100 мільёнаў рублёў) Сяргею Гайдукевічу, лідэру праўладнай партыі, за заяву аб ягоным удзеле ў парушэнні праграмы Ірака “Нафта за ежу”, нават пры тым, што цэлы шэраг паважаных міжнародных крыніц дакументальна засведчыў замешанасць Гайдукевіча ў гэтай справе.

30 верасня суддзя суда Кастрычніцкага раёна горада Мінска аштрафаваў незалежную газету “Белорусская деловая газета” на 23 тысячы даляраў (50 мільёнаў рублёў) і аднаго з яе журналістаў на 2300 даляраў (5 мільёнаў рублёў) за нібыта знявагу ў артыкуле за 2003 год былога міліцэйскага чыноўніка.

На працягу справаздачнага года ўрад прадпрыняў цэлы шэраг іншых захадаў з мэтай абмежаваць незалежную прэсу, у тым ліку звузіўшы доступ да газетнай паперы і тыпаграфскага абсталявання, абмежаваўшы імпарт неабходных медыйных матэрыялаў ды часова прыпыніўшы дзейнасць незалежных і апазіцыйных перыядычных выданняў.

У лістападзе і снежні ўлады прыбралі назвы 17 незалежных газет з дзяржаўнага каталога падпісных перыядычных выданняў, зрабіўшы такім чынам немагчымай падпіску на гэтыя газеты. Дзяржаўная паштовая сістэма “Белпошта” і сістэма кіёскаў “Белсаюздрук” адмовіліся распаўсюджваць бальшыню з гэтых газет. 22 снежня мясцовая сетка “Віцебскаблсаюздруку”спыніла продаж незалежнага “Витебского курьера”.

Шэраг незалежных газет, у тым ліку “Белорусская деловая газета”, “День” і “Солидарносць”, друкавалі свае матэрыялы ў Расіі, таму што беларускія паліграфічныя камбінаты, якія пераважна належаць дзяржаве, адмовіліся іх друкаваць. Дзяржаўныя друкарні адмовіліся друкаваць 4 незалежныя газеты. У тым ліку адзін з двух беларускіх штотыднёвікаў – газету “Народная воля”. 17 лістапада “Народная воля” судзілася з друкарняй “Чырвоная звязда” з-за невыканання той кантракту і выйграла справу, аднак “Чырвоная звязда” не аднавіла друкаванне газеты і была намерана падаць апеляцыю.

Урад шляхам пагроз эфектыўна перашкаджаў кампаніям, што валодаюць друкарскім абсталяваннем, друкаваць дазволеныя законам улёткі апазіцыйных кандыдатаў і партый. Цягам восені інспектары Дзяржкантролю ажыццявілі дэталёвыя аўдытныя праверкі многіх паліграфічных камбінатаў, каб высветліць, ці друкаваліся там матэрыялы для апазіцыі. Хоць і не існуе законаў супраць валодання друкарскім абсталяваннем, улады канфіскавалі ў апазіцыі прынамсі адзін друкарскі станок (гл. раздзел 1е).

Урад абмяжоўваў культурнае жыццё. На працягу справаздачнага года ўрад працягваў адмаўляць шасці папулярным музычным гуртам, што бралі ўдзел у леташняй ліпеньскай апазіцыйнай імпрэзе, даваць канцэрты, не дазваляў перадаваць іх музыку па радыё і прадаваць іх CD і касеты.

Урад кантраляваў Інтэрнет. 16 жніўня КДБ зрабіла вобшук на дзвюх кватэрах у Мінску і адной у Гродна ў пошуках аўтара сатырычных мультфільмаў, што былі размешчаны ў Інтэрнеце і высмейвалі ўлады.
КДБ канфіскаваў некалькі камп’ютэраў і затрымаў на некалькі гадзін трох членаў НДА “Трэці шлях” для допыту. Усім траім паведамілі, што супраць іх можа быць узбуджана справа аб паклёпе, хоць да канца года так і не было распачата ніякіх судовых расследаванняў. 12 сакавіка гродзенскія ўлады закрылі Інтэрнет-форум forum.Grodno.by пасля прызнання яго “падрыўным”. Белтэлеком пазней аштрафаваў адміністратара форуму Аляксея Радса. 4 студзеня намеснік міністра адукацыі Таццяна Кавалёва паскардзілася, што Інтэрнет замінае адукацыйнаму і ідэалагічнаму працэсам і прапанавала ўраду абмежаваць доступ студэнтаў да Інтэрнету і даручыць Мінстэрству адукацыі кантроль над правайдэрамі Інтэрнет-сервісу ды Інтэрнет-кавярнямі. Некаторыя студэнты заяўлялі, што адміністрацыя ВНУ сачыла за Інтэрнет-карыстаннем праз універсітэцкую сетку. У пачатку студзеня ўрад закрыў доступ да шэрагу рускіх вэб-сайтаў, вядомых сваім гомасексуальным зместам.

15 лістапада міністр адукацыі Аляксандр Радзькоў заявіў, што ўсе школы, у тым ліку прыватныя ўстановы адукацыі, з’яўляюцца палітычнымі органамі, мусяць адпавядаць дзяржаўным стандартам і не могуць узначальвацца членамі апазіцыі. Радзькоў таксама сцвердзіў сваё як міністра права прызначаць і здымаць дырэктароў прыватных устаноў адукацыі.

Улады абмяжоўвалі акадэмічную свабоду, у прыватнасці патрабуючы ад усіх навучальных устаноў выкладання, а ад студэнтаў вывучэння афіцыйнай дзяржаўнай ідэалогіі, якая спалучае пакланенне перад дасягненнямі Савецкага Саюза і Беларусі пад кіраўніцтвам Лукашэнкі з адстойваннем аўтарытарнай палітычнай і грамадскай сістэмы савецкага стылю. На працягу справаздачнага года Нацыянальная акадэмія навук звольніла трох гісторыкаў, чые даследаванні былі расцэнены як “антысавецкія” альбо “антырасійскія”. Улады з усё большым імпэтам праводзілі ў жыццё прэзідэнцкі указ, падпісаны ў лютым 2004 года, які прадугледжваў наяўнасць ідэалагічнага работніка ў штаце кожнай адукацыйнай установы. 21 студзеня ўлады звольнілі прарэктара і ідэалагічнага кіраўніка Баранавіцкага дзяржаўнага універсітэта, якія дазволілі студэнтам прадставіць сатыру на прэзідэнта Лукашэнку.

Перад дзяржаўнай моладзевай арганізацыяй БРСМ урад паставіў задачу забяспечыць ідэалагічную чысціню моладзі. Паводле наяўных звестак, студэнтаў прымушалі ўступаць у шэрагі БРСМ, абяцаючы ім ільготы і пакоі ў інтэрнатах, а мясцовыя ўлады аказвалі ціск на членаў БРСМ з мэтай дабіцца ад іх удзелу ў кампаніях праўладных кандыдатаў.

Створаныя па ўказцы ўрада падручнікі падавалі надзвычай прапагандысцкую версію не толькі гістарычных падзей, але і іншых прадметаў.

23 траўня Міністэрства адукацыі распаўсюдзіла дырэктыву па ўсіх навучальных установах, заклікаючы выключаць любога студэнта, уцягнутага ў антыўрадавую ці іншую несанкцыянаваную палітычную дзейнасць, і ажыццяўляць правільную ідэалагічную падрыхтоўку ўсіх студэнтаў. Паводле вартых даверу заяў студэнцкіх арганізацый, улады на працягу справаздачнага перыяду за палітычную дзейнасць выключылі дзесяткі студэнтаў. 27 жніўня мэр Мінска Міхаіл Паўлаў публічна загадаў адміністрацыям школ не дазваляць вучням займацца палітычнай дзейнасцю.

У траўні Беларускі дзяржаўны універсітэт выключыў студэнтку факультэта журналістыкі Вольгу Класкоўскую. Класкоўская працавала ў незалежнай газеце “Народная воля” і раней падала скаргу на імя Генеральнага пракурора на дрэннае абыходжанне з ёй міліцыянтаў падчас падрыхтоўкі рэпартажу аб дэманстрацыі. Універсітэт заявіў, што яна была выключана за пропуск экзаменаў падчас знаходжання на бюлетэні па дагляду за хворым дзіцем.

24 лістапада Беларускі дзяржаўны эканамічны універсітэт (БДЭУ) адлічыў студэнтку 4 курса Таццяну Хому за “парушэнне ўнутранага распарадку універсітэта” і адразу высяліў яе з інтэрнацкага пакоя. Перад тым Хома ездзіла ў Францыю, дзе была абраная ў выканаўчы камітэт Нацыянальных саюзаў студэнтаў у Еўропе. Тлумачачы выключэнне, рэктар БДЭУ Уладзімір Шымаў сказаў, што Хома ездзіла ў Францыю без дазволу універсітэта. Шымаў дадаў, што, пачынаючы з верасня, яна стала 51-ым студэнтам БДЭУ, выключаным за паездкі без атрымання дазволу.

Шэраг членаў апазіцыйна арыентаваных моладзевых суполак быў выключаны з вышэйшых навучальных устаноў за палітычную дзейнасць. У траўні з Жодзінскай політэхнічнай школы быў адлічаны шаснаццацігадовы ўдзельнік Чарнобыльскага шляху. 19 верасня суд горада Жодзіна адхіліў апеляцыю студэнта аб аднаўленні на вучобу. Іншы студэнт з Плешчаніц заяўляў, што быў выгнаны за ўдзел у той самай падзеі. 27 лістапада школы Светлагорска пагражалі, што выключаць вучняў, якія бралі ўдзел у Днях салідарнасці, што праходзілі 16 чысла кожнага месяца. Паводле іншых неправераных звестках, улады выключалі палітычна актыўную моладзь з навучальных устаноў і прадпісвалі ёй ехаць працаваць у забруджаную Чарнобыльскую зону.

23 верасня прэзідэнт Лукашэнка апраўдаў закрыццё ўладамі ў ліпені 2004 года Еўрапейскага гуманітарнага універсітэта, першай у краіне незалежнай вышэйшай навучальнай установы, і закрыццё ў 2003 годзе Беларускага нацыянальнага гуманітарнага ліцэя на той падставе, што ўстановы імкнуліся выхаваць новую нацыянальную эліту, якая б павярнула краіну ў бок Захаду.

б. свабода мірных сходаў і асацыяцый

Свабода сходаў

Канстытуцыя гарантуе свабоду мірных сходаў, аднак на практыцы ўлады жорстка абмяжоўвалі гэтае права. Міліцыя і супрацоўнікі іншых службаў бяспекі збівалі і затрымлівалі дэманстрантаў, якія прымалі ўдзел у несанкцыянаваных, але мірных дэманстрацыях.

У адпаведнасці з законам, арганізатары павінны падаць у мясцовыя органы ўлады заяўку на дазвол на правядзенне дэманстрацыі, шэсця або мітынгу як мінімум за 15 дзён. Мясцовы орган улады мусіць у адказ вынесці сваё рашэнне не пазней як за 5 дзён да запланаванай падзеі. Тым не менш, улады або не давалі дазволу апазіцыйным групам, або дазвалялі ім праводзіць дэманстрацыі толькі ў малавядомых і цяжкадаступных месцах. Адзінкавае парушэнне гэтых правіл дае ўладам права закрыць адпаведную арганізацыю.

Закон абавязвае арганізатараў дэманстрацый аплочваць шкоду, якая можа быць нанесена мітынгоўцамі, а таксама прысутнасць на месцы міліцыі ды медперсаналу. Аднак гэтае патрабаванне яшчэ не прымянялася на практыцы. Толькі палітычныя партыі, прафсаюзы або зарэгістраваныя арганізацыі могуць прасіць дазвол на правядзенне дэманстрацый з колькасцю ўдзельнікаў больш за тысячу чалавек. Закон таксама забараняе нашэнне масак і выкарыстанне незарэгістраваных сцягоў, сімволікі, плакатаў з выказваннямі, што ўтрымліваюць пагрозу дзяржаўнаму ці грамадскаму парадку (гл. раздзел 2а).

У Мінску адбываліся дэманстрацыі, колькасць удзельнікаў якіх вар’явалася ад прыкладна дзвюх з паловай тысяч да некалькіх чалавек. Тым не менш, такія акцыі заўсёды праходзілі пад пільным наглядам з боку ўладаў, уключаючы адкрыты відэазапіс міліцыяй ці асобамі ў цывільным удзельнікаў мітынгу.

Паступалі звесткі пра збіццё міліцыяй дэманстрантаў падчас акцый пратэсту. Таксама сталі вядомыя факты, што часам міліцыянты сілай зацягвалі дэманстрантаў у свае аўтобусы. 26 красавіка байцы АМАПа зламалі запясце чатырнаццацігадоваму ўдзельніку Чарнобыльскага шляху. 24 траўня АМАП затрымаў 8 падлеткаў, што пратэставалі супраць перайменавання мінскіх вуліц. Амапаўцы заштурхнулі іх у аўтобус, дзе пасля збілі. Міліцыянт разбіў да крыві твар дзяўчыны, ударыўшы яе кулаком. 7 ліпеня амапавец падчас мірнай акцыі пратэсту ў Мінску ўдарыў па твары Святлану Завадскую, удаву аднаго са “зніклых”. Улады адмовіліся расследаваць сітуацыю, што была зафіксавана журналістам на відэа, заявіўшы, што міліцыянт дзейнічаў у мэтах самаабароны. 16 верасня падчас акцыі пратэсту ў Мінску амапаўцы збілі Мікіту Сасіма. Сасім атрымаў страсенне мазгоў і 6 дзён правёў у шпіталі. Міліцыянты збілі да сінякоў прынамсі 5 іншых маладых актывістаў у ходзе той самай акцыі, парвалі ім адзенне. 22 лістапада сяржант міліцыі Іван Дулуб, паводле звестак, вывіхнуў руку Алесю Каліце пасля таго, як Каліта быў арыштаваны за распаўсюджванне незалежнай прэсы.

Улады рэгулярна спынялі мірныя дэманстрацыі ды арыштоўвалі іх удзельнікаў.

Для прыкладу, 1 сакавіка дзве тысячы гандляроў мінскіх рынкаў арганізавалі акцыю пратэсту супраць павышэння падатка на даданую вартасць. Міліцыя дазволіла правесці дэманстрацыю, аднак увечары арыштавала лідэра НДА “Перспектыва” Анатоля Шумчанку і Марыну Багдановіч. Суд прысудзіў Шумчанку 10 сутак зняволення і аштрафаваў Багдановіч на 2 180 даляраў (4 700 000 рублёў). Пазней улады павялічылі тэрмін зняволення Шумчанкі да 30 сутак за нібыта збіццё сукамерніка (гл. раздзел 1г).

26 красавіка праваахоўчыя органы арыштавалі 33 удзельнікаў несанкцыянаванага шэсця, прысвечанага 19 гадавіне чарнобыльскай катастрофы, сярод арыштаваных было 14 расіян ды 5 украінцаў. Двое з расіян аказаліся журналістамі. Мінскі суд прыгаварыў усіх арыштаваных да пазбаўлення волі тэрмінам ад 8 да 15 сутак. Улады вызвалілі расіян пасля таго, як іх амбасада заявіла, што не адабрае дзеянні сваіх грамадзян, а зняволеныя ўкраінцы і беларусы засталіся ў турме адбываць прысуд да канца. Акрамя таго, суд аштрафаваў Марыну Багдановіч, адну з беларускіх затрыманых, на 1 700 даляраў (3 600 000 рублёў) за ўдзел у дэманстрацыі.

5 жніўня міліцыя арыштавала 5 членаў Маладога фронту падчас дэманстрацыі ў падтрымку палітыкі Польшчы перад польскай амбасадай. Суд прыгаварыў дваіх з дэманстрантаў да 10 сутак зняволення.

27 жніўня міліцыянты арыштавалі трох членаў моладзевай суполкі “Зубр” за правядзенне несанкцыянаванай акцыі пратэсту, суд прыгаварыў іх да 10 сутак зняволення. На працягу справаздачнага перыяду члены “Зубра” арыштоўваліся больш за 400 разоў. Многіх выпусцілі без прад’яўлення абвінавачанняў, аднак шмат хто атрымаў штраф альбо правёў 15 сутак у зняволенні.

Улады таксама праводзілі арышты дэмакратычна настроеных актывістаў напярэдадні дэманстрацый. Напрыклад, міліцыянты арыштавалі лідэра “Перспектывы” Анатоля Шумчанку за дзень да дэманстрацыі 10 лютага па падазрэнні ў тым, што ён, едучы на машыне, збіў пешахода. Суд прыгаварыў Шумчанку да 10 сутак пазбаўлення волі за арганізацыю несанкцыянаванай акцыі пратэсту. Міліцыя таксама арыштавала членаў “Перспектывы” з Рэчыцы і Барысава перад акцыяй пратэсту, што адбылася 1 траўня.

Урад рабіў і іншыя захады, каб пазбавіць прадэмакратычныя і грамадскія суполкі магчымасці збірацца. За справазадчны год улады працягвалі адмаўляць гэтым суполкам у доступе ў канферэнц-цэнтр ІВВ – сумеснага прадпрыемства, створанага нямецкімі НДА разам з Мінгарвыканкамам з мэтай забяспечыць месца для сустрэч незалежных арганізацый. Мінскія ўлады, па наяўных звестках, прыгразілі, што яны зачыняць цэнтр, калі грамадскія арганізацыі атрымаюць у яго доступ. 16 траўня гатэль “Мінск” праінфармаваў шведскія грамадскія НДА, што яны не могуць выкарыстаць канферэнц-залу, бо Мінскі камітэт па ідэалогіі паведаміў гатэлю, што любыя грошы, атрыманыя ад гэтай канферэнцыі, будуць лічыцца незаконнымі. Акрамя таго, урад адмовіў у візе 13 з 17 прадстаўнікоў шведскіх НДА. Час ад часу ўлады перарывалі сустрэчы з мэтай праверкі дакументаў. 23 жніўня міліцыя Гомеля разагнала мітынг, арганізаваны членамі грамадскай НДА, заявіўшы, што ёй неабходна праверыць іх асобы. У шматлікіх гарадах па ўсёй краіне мясцовыя ўлады перашкаджалі апазіцыйным партыям праводзіць мясцовыя з’езды.

29 кастрычніка на мітынгу НДА “Партнёрства” нечакана з’явілася міліцыя і затрымала 60 чалавек. Трое з лідэраў НДА атрымалі 15 сутак пазбаўлення волі, а адзін быў аштрафаваны на 270 даляраў (580 000 рублёў) за арганізацыю несанкцыянаванага сходу. “Партнёрства” заявіла, што гэта быў сход па падрыхтоўцы да атрымання афіцыйнай рэгістрацыі з мэтай задаволіць патрабаванні Міністэрства юстыцыі.

Свабода асацыяцый

Канстытуцыя гарантуе свабоду асацыяцый, аднак улады жорстка абмяжоўвалі гэтае права на практыцы.

Урад прымяняў заблытаную сістэму законаў і правіл для рэгістрацыі арганізацый з мэтай абмежаваць магчымасць грамадзян фармаваць асацыяцыі, што маглі быць крытычна настроеныя ў адносінах да ўрада і непадуладныя маніпуляванню з боку ўладаў. Усе НДА, палітычныя партыі і прафсаюзы павінны прайсці афіцыйную рэгістрацыю, дзейнічаць ад асобы незарэгістраванай арганізацыі катэгарычна забараняецца. Юрыдычны працэс рэгістрацыі грамадскіх арганізацый надзвычай складаны: рэгістрацыйныя працэдуры дарагія, клапотныя і патрабуюць пазначэння дакладнай колькасці членаў, іх поўных імёнаў, адрасоў, а таксама наяўнасць юрыдычнага адраса арганізацыі абавязкова ў адміністратыўным будынку. Тыя, хто ўступае ў арганізацыю, могуць быць пакараныя. Больш важна тое, што адмова ўладаў здаваць у арэнду памяшканні нядобранадзейным арганізацыям і высокі кошт арэнды ў прыватным сектары проста прымусілі бальшыню арганізацый парушаць патрабаванні аб размяшчэнні юрыдычнага адраса ў адміністратыўным будынку, што ў выніку вяло да пазбаўлення рэгістрацыі ўжо існуючых арганізацый і адмаўлення ў рэгістрацыі новых.

На працягу справаздачнага года ўлады закрылі яшчэ большую колькасць офісаў палітычных партый. 14 верасня Мікалай Зелянко, старшыня Мінскага гарадскога аддзела юстыцыі, заявіў, што ў Мінску з пачатку года было закрыта 292 мясцовых філіялы партый. Партыйныя крыніцы паведамлялі, што цягам года ўлады зачынілі прыкладна 80% іх мясцовых філіялаў, у бальшыні выпадкаў з-за адсутнасці юрыдычнага адраса. Міністэрства юстыцыі паведаміла, што на працягу года накіравала блізу 400 пісьмовых папярэджанняў НДА, палітычным партыям і прафсаюзам і што суды пазбавілі рэгістрацыі 68 НДА за “сістэматычныя ці сур’ёзныя парушэнні закона”. Найбольш актыўныя грамадскія групы ўжо страцілі сваю рэгістрацыю. 28 снежня суддзя Вышэйшага суда Галіна Жукоўская пацвердзіла свой намер закрыць адукацыйную НДА “Беларуская перспектыва” за тое, што тая была зарэгістраваная ў будынку жыллёвага фонду, і за тое, што яе назва ўтрымлівала слова Беларуская (выключна афіцыйныя арганізацыі могуць называцца “беларускімі”). Прадстаўнік НДА сказаў, што яго арганізацыі не быў патрэбны офіс, паколькі яна невялікая і складаецца з валанцёраў. НДА спрабавала знайсці памяшканне пад офіс, каб падпарадкавацца загаду міністэрства, аднак не знайшла нікога, хто б здаў ёй у арэнду памяшканне. 29 снежня жодзінскія мясцовыя ўлады закрылі аддзяленне Таварыства беларускай мовы таксама па прычыне адсутнасці правільнага юрыдычнага адраса.

Надзвычай шырока ажыццяўлялася праследаванне арганізацый у форме інспекцый падатковых службаў і канфіскацый палітычнай літаратуры, звычайна без прад’яўлення ордэраў. 16 верасня мытныя службы спынілі актывістаў НДА “Партнёрства” ў Мінскім аэрапорце, калі тыя спрабавалі вылецець у Варшаву на канферэнцыю. Актывісты былі затрыманыя на 2 гадзіны, а ўсе іх матэрыялы канфіскаваныя, аднак урэшце ім было дазволена ляцець. Многія іншыя дэмакратычна настроеныя дзеячы таксама паведамлялі, што іх праследавалі і абшуквалі звыш патрэбы пры перасячэнні беларускай мяжы. 1 ліпеня міліцыя спыніла 4 машыны мясцовых лідэраў НДА “Партнёрства” і канфіскавала 170 тысяч копій бюлетэня арганізацыі.

Камісія, якая складаецца з прадстаўнікоў улады, абавязаная разглядаць і прымаць рашэнні па ўсіх заявах на рэгістрацыю. Камісія працягвала абгрунтоўваць многія са сваіх рашэнняў пераважна палітычнай і ідэалагічнай неадпаведнасцю арганізацыі афіцыйнаму курсу дзяржавы. Паводле вартых даверу звестак, бальшыня НДА, зарэгістраваных цягам года, мела дачыненне да спорту і прадпрымальніцкай дзейнасці, аднак ніводная з іх не была звязана з грамадзянскай супольнасцю. Усе нацыянальныя праваабарончыя НДА, за выключэннем дзвюх, былі пазбаўлены рэгістрацыі альбо ім было адмоўлена ў далейшай перарэгістрацыі. 15 красавіка Вышэйшы суд ліквідаваў Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў, адну з дзвюх арганізацый у краіне, што ажыццяўляла апытанні грамадскай думкі, па прычыне адсутнасці юрыдычнага адраса, а таксама па іншых, больш сумнеўных прычынах.

Урад таксама цікавіўся замежнымі кантактамі НДА. Саюз палякаў Беларусі 12-13 сакавіка склікаў з’езд па выбарах новых лідэраў. Паводле вартых даверу звестак, КДБ і праваахоўчыя органы спынялі машыны членаў Саюза палякаў Беларусі, каб не дапусціць іхняга ўдзелу ў з’ездзе, а таксама папярэджвалі іншых членаў трымацца далей або, беспаспяхова спрабуючы забяспечыць перавыбары праўладных кандыдатаў, ціснулі на людзей, каб тыя змянілі свае галасы. 12 траўня Міністэрства юстыцыі абвясціла, што з’езд быў недэмакратычным і несапраўдным. У канцы траўня Гродзенскі дзяржаўны паліграфічны камбінат адмовіўся друкаваць газету Саюза палякаў Беларусі “Głos spad Niemna” і пачаў друкаваць прадзяржаўную версію газеты без ведама кіраўніцтва Саюза. 6 ліпеня міліцыя арыштавала 5 журналістаў газеты “Głos spad Niemna”, што пратэставалі супраць захопу ўрадам іх газеты. За гэты пратэст усе пяць былі аштрафаваныя на сумы ад 230 даляраў (510 0