Справаздачы

Беларусь: справаздача аб правах чалавека за 2003 год

Дзяржаўны дэпартамент ЗША
Бюро па дэмакратыі, правах чалавека і працы

25 лютага 2004 г.

Згодна Канстытуцыі і ўнесеным у яе папраўкам, краіна з’яўляецца рэспублікай, дзе прэзідэнт абіраецца шляхам прамых выбараў. Прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка узмацніў наступ на дэмакратычныя інстытуты. Упершыню абраны на пост прэзідэнта ў 1994 годзе, ў 1996 годзе Лукашэнка правёў папраўкі да Канстытуцыі праз рэферэндум, які выклікаў сур’ёзную крытыку, і ў 2001 годзе быў абраны на другі тэрмін на выбарах, якія, па азначэнні Арганізацыі Бяспекі і Супрацоўніцтва ў Еўропе (АБСЕ), не былі ні свабоднымі, ні справядлівымі. У сакавіку і лістападзе былі праведзеныя мясцовыя выбары, якія атрымалі такую ж ацэнку. Судовая сістэма не з’яўляецца незалежнай.

Камітэт Дзяржаўнай Бяспекі (КДБ) і Міністэрства Унутраных Спраў (МУС), якія падпарадкоўваюцца непасрэдна Прэзідэнту, падзяляюць адказнасць за забеспячэнне правапарадку і ўнутраную бяспеку. Служба бяспекі прэзідэнта, першапачаткова створаная для аховы вышэйшых чыноўнікаў, працягвала дзейнічаць супраць палітычных непрыяцеляў урада Лукашэнкі, знаходзячыся па-за прававым ці заканадаўчым кантролем. За выключэннем Прэзідэнта, цывільныя ўлады не валодалі дастатковым кантролем над дзейнасцю праваахоўных органаў. Сілавыя ведамствы дапускалі шматлікія сур’ёзныя парушэнні правоў чалавека.

Эканоміка была цэнтралізавана-планавай, прамысловасць складала прыкладна палову эканамічнай вытворчасці. Насельніцтва краіны складала каля 10 мільёнаў, але гэтая колькасць змяншалася. Большасць працаўнікоў была занятая ў дзяржаўных прамысловым і сельскагаспадарчым сектарах. Заработныя платы ў дзяржаўным сектары былі ніжэйшымі за сярэднюю зарплату па краіне, мелі месца хранічныя запазычанасці па заработнай плаце, хаця часта яны былі нязначнымі па працягласці і памерах. Жыццёвы ўзровень многіх слаёў грамадства заставаўся нізкім. Урад заяўляў аб росце валавага ўнутранага прадукту на 6,3 %, але зарплаты засталіся на тым жа ўзроўні (а ў адносінах да еўра – паменшыліся), складаючы ў сярэднім 130 долараў за месяц. Хаця узровень беспрацоўя заставаўся нізкім (3,5 %), шырока распаўсюджанай была няпоўная працоўная занятасць.

Выкананне правоў чалавека з боку ўладаў засталося вельмі нязначным, у некаторых сферах становішча пагоршылася; хаця ў асобных кірунках адбыліся паляпшэнні, працягваюцца шматлікія правапарушэнні. Кіруючыя органы працягвалі актыўна адмаўляць грамадзянам у праве на змену ўрада. У мінулыя гады ўлады не зрабілі сур’ёзных спробаў раследаваць знікненні вядомых дзеячоў апазіцыі і працягвалі ігнараваць вартыя даверу звесткі пра ролю ўрада ў гэтых знікненнях. Працягвалася жорсткае абыходжанне з вязнямі і затрыманымі, іх перыядычнае катаванне; паступалі звесткі пра жорстае абыходжанне з салдатамі ва ўзброеных сілах. Праблемай засталася перапоўненасць турмаў. Органы бяспекі беспадстаўна арыштоўвалі і утрымлівалі ў няволі грамадзян, вялікай засталася колькасць палітычна матываваных арыштаў, хаця многія з такіх арыштаў не былі працяглымі. Службы бяспекі працягвалі парушаць права на канфідэнцыйнасць і свабоду перамяшчэння, пільна сочачы за дзейнасцю апазіцыйных палітыкаў, праваабарончых арганізацый ды іншых частак насельніцтва.

Урад працягваў абмяжоўваць свабоду слова і друку, не забяспечваў свабоду сходаў і асацыяцый. Урадам было ўведзена некалькі новых дэкрэтаў, якія яшчэ больш абмежавалі названыя свабоды. Узмацніўся ціск на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, вынікам якога стала закрыццё некалькіх газет і зняволенне журналістаў, абвінавачаных у паклёпе. Была жорстка абмежаваная дзейнасць неўрадавых арганізацый, многія з якіх былі зачыненыя. Вельмі абмежаванай была свабода веравызнання, Беларуская Праваслаўная царква (БПЦ) атрымлівала больш спрыяльныя ўмовы за кошт нетрадыцыйных рэлігій. Урад абмяжоўваў свабоду перамяшчэння. Узрос ціск на апазіцыйныя палітычныя партыі і рухі праз заканадаўчыя і пазасудовыя меры, у тым ліку – фізічны пераслед палітычных апанентаў. Органы бяспекі пільна сачылі за праваабарончымі арганізацыямі і перашкаджалі іх дзейнасці. Значнымі праблемамі засталіся сацыяльны гвалт і дыскрымінацыя жанчын. Улады працягвалі жорстка абмяжоўваць правы працаўнікоў на свабоду сходаў, арганізацый і заключэнне калектыўных дамоў. Праблемай, па рашэнні якой урад прадпрымаў пэўныя крокі, застаўся гандль жанчынамі і дзецьмі.

ЗАБЕСПЯЧЭННЕ ПРАВОЎ ЧАЛАВЕКА

Раздзел 1 Забеспячэнне недатыкальнасці асобы, у тым ліку
 свабоды ад:

a. Адвольнага альбо супрацьпраўнага пазбаўлення жыцця

Не было прадстаўлена звестак пра адвольнае альбо супрацьпраўнае пазбаўленне жыцця з боку ўрада ці яго прадстаўнікоў.

З боку уладаў не было належных спробаў растлумачыць знікненне і верагоднае забойства журналіста Дзмітрыя Завадскага ў 2000 годзе, а таксама апазіцыйных дзеячоў Юрыя Захаранкі, Віктара Ганчара і Анатоля Красоўскага ў 1999 годзе (гл. раздзел 1.b.). Незалежныя эксперты мяркуюць, што Захаранка, Ганчар і Завадскі, якія да пераходу на бок апазіцыі супрацоўнічалі з ўладай Лукашэнкі, былі забітыя за далучэнне да апазіцыі. Завадскі быў афіцыйна прызнаны памёрлым 28-га лістапада, хаця ягонае цела не было знойдзена.

31-га снежня Мінскі гарадскі суд прызнаў вінаватымі двух афіцэраў міліцыі, якіх абвінавачвалі у тым, што яны ў верасні 2002 года збілі да смерці мужчыну без вызначанага месца жыхарства.

Пасля раследавання незалежных замежных экспертаў суд ў Украіне вынес заключэнне, што смерць украінскага журналіста Міхайлы Каламыйца наступіла ў выніку самазабойства.

b.Знікнення

Дакументальных звестак пра палітычна матываваныя знікненні не паступала.

Знікненне і мяркуемае забойства тэлевізійнага аператара Дзмітрыя Завадскага, былога міністра ўнутраных спраў Юрыя Захаранкі, намесніка старшыні Вярхоўнага Савета 13-га склікання Віктара Ганчара і прыхільніка апазіцыі Анатоля Красоўскага засталіся нераследаванымі, нягледзячы на прызнанне вінаватымі ў 2002 годзе чатырох членаў ЗАХРа (спецыяльнага падраздзялення Міністэрства ўнутраных спраў). Па вартых даверу звестках, з гэтымі знікненнямі былі звязаныя вышэйшыя ўрадавыя чыноўнікі. Такое меркаванне атрымала падмацаванне, калі прэзідэнт Лукашэнка прызнаў перад прэсай, што загадаў службам бяспекі выкрасці былога беларускага амбасадара і вярнуць яго ў краіну (гэты загад не быў выкананы). Камісія ААН па правах чалавека 17-га красавіка прыняла рэзалюцыю, якая рэкамендавала ўраду правесці аб’ектыўнае раследаванне знікнення Красоўскага, Ганчара, Захаранкі і Завадскага, адстраніўшы ад выканання паўнамоцтваў вышэйшых чыноўнікаў, верагодна датычных да гэтых знікненняў (гл. раздзел 4). Тым не менш, на працягу года ўрад не зрабіў канкрэтных намаганняў для вырашэння гэтых пытанняў. Парламенцкая асамблея Савета Еўропы накіравала спецыяльнага дакладчыка для раследавання знікнення Красоўскага, Ганчара, Захаранкі і Завадскага, па выніках гэтага раследавання рыхтуецца даклад (гл. раздзел 4).

c.Катавання і іншых спосабаў жорсткага, бесчалавечнага альбо прыніжаючага абыходжання ці пакарання

Канстытуцыі як 1994-га, так і 1996-га гадоў забараняюць падобную практыку, аднак міліцыя і турэмныя вартаўнікі рэгулярна збівалі затрыманых і вязняў. Згодна закону, міліцэйскія і турэмныя служачыя могуць выкарыстоўваць фізічную сілу толькі супраць тых арыштаваных і зняволеных, якія ажыццяўляюць гвалтоўныя дзеянні, адмаўляюцца выконваць загады турэмнай адміністрацыі або злосна парушаюць умовы свайго пакарання. Тым не менш, праваабаронцы неаднаразова сведчылі, што следчыя атрымлівалі паказанні шляхам збіення і псіхалагічнага ціску.

Міліцыя і людзі ў цывільным перыядычна збівалі затрымліваемых або тых, хто знаходзіцца пад арыштам. 23-га ліпеня міліцыя збіла Дзмітрыя Дашкевіча, Артура Фінкевіча і 16-гадовага Алега Гнедчыка падчас іх затрымання за расклейванне палітычных лістовак. На працягу года міліцыя не адрэагавала на скаргу бацькоў Гнедчыка, якія патрабавалі ўзняць крымінальную справу супраць супрацоўнікаў міліцыі, адказных за гэтыя дзеянні.

Мінская пракуратура не ўзбудзіла справу супраць служачых міліцыі, якіх Дзмітрый Дашкевіч абвінаваціў у жорсткім абыходжанні падчас яго арышту і затрымання ў лютым 2002 года.

За мінулы год Брэсцкі суд асудзіў міліцыянера на 100 гадзін грамадскіх работ пасля прызнання яго віноўным у беспадстаўным збіенні Пятра Саўчука, якое прывяло да пашкоджанняў, названых судом нязначнымі. Саўчук атрымаў чэрапна-мазгавую траўму, страсенне і некалькі выцятых месцаў і правёў 12 дней у шпіталі. Па словах Саўчука, суддзя неаднаразова прапаноўваў яму адмовіцца ад абвінавачванняў і вырашыць справу па-за судом (гл. раздзел 1.e.).

Акрамя таго, міліцыя збівала ўдзельнікаў дэманстрацый і адмаўляла ім ў медыцынскай дапамозе пад час знаходжання ў зняволенні (гл. раздзел 2.b.). Генерал-лейтэнант міліцыі ў адстаўцы Мечаслаў Грыб заявіў журналістам у 2002 годзе, што міліцыя дзейнічае ва ўмовах "ўседазволенасці і беспакаранасці на працягу некалькіх гадоў". Ён сказаў, што жорсткасць міліцыі ў адносінах да мірных вулічных дэманстрантаў, якая ператварылася ў звычайную справу і амаль што вітаецца ўладамі, стала некантралюемай, і ўсё больш людзей становіцца ахвярамі жорсткага абыходжання.

26-га сакавіка міліцыя выцягнула Антона Кішкурна з машыны і збіла яго за адмову паказаць дакументы. Кішкурна чакаў за межамі залы суда свайго бацьку, які адказваў перад судом за арганізацыю недазволенай дэманстрацыі. У Кішкурна была зламаная рука, ён атрымаў пашкоджанні твара і, пасля кароткага затрымання, быў памешчаны ў шпіталь. Слушанне яго справы адкладвалася некалькі разоў, з прычыны неяўкі супрацоўнікаў міліцыі.

На працягу года невядомыя асобы нападалі на некалькіх палітычных апанентаў ўлады. Напрыклад, трое мужчын напала на Уладзіміра Коласа 31-га траўня, праз тры дні пасля яго неадназначнага змяшчэння з пасады дырэктара ліцэя, дзе выкладанне вялося на беларускай мове. 11-га ліпеня невядомыя напалі на акадэміка Яўгенія Бабосава, а 17-га снежня – на акадэміка Радзіма Гарэцкага; некаторыя крыніцы лічаць гэтыя напады спробамі застрашэння беларускай інтэлігенцыі. 24-га верасня невядомы мужчына напаў на Алега Волчака, кіраўніка грамадскага аб’яднання “Прававая дапамога насельніцтву”, ударыў яго ў твар, а затым знік. Гэты напад меў месца праз 2 тыдні пасля таго, як Мінскі суд зачыніў аб’яднанне. Да канца года па ўсіх гэтых выпадках не было праведзена арыштаў і высунута абвінавачванняў. Не адбылося раследванне нападаў, зробленых у 2002 годзе на апазіцыянераў і прыхільнікаў індуізму, у тым ліку не атрымалі развіццё справы Аляксея Караля, Таццяны Жылевіч і Віктара Палевікова.

Паведамлялася, што працягвалася практыка дзедаўшчыны – збіення і іншых формаў фізічных і пісіхалагічных катаванняў навабранцаў. У 2002 годзе (гэтым годам датуецца найбольш позняя даступная інфармацыя) было ўзбуджана 15 судовых спраў супраць ваенаслужачых, якія абвінавачваліся ў збіенні сваіх падначаленых; да 160 служачых былі прымененыя дысцыплінарныя меры. Па заявах урада, агульны ўзровень злачынстваў ва ўзброеных сілах зменшыўся на 35 %, але звесткі пра выпадкі дзедаўшчыны не прыводзіліся. Улады стрымлівалі намаганні членаў сямей і праваабаронцаў, якія імкнуліся раследаваць гэтыя і іншыя паведамленні пра выпадкі дзедаўшчыны.

Турэмныя ўмовы засталіся цяжкімі, турмы былі перапоўненымі, не хапала ежы і медыкаментаў, распаўсюджваліся хваробы, такія як туберкулёз, сіфіліс і ВІЧ/СНІД. 23-га кастрычніка міністр унутраных спраў Наумаў заявіў, што колькасць зняволеных у турмах на 21 % большая, чым тая, на якую турмы разлічаны. Па даставерных звестках, турэмная ахова рэгулярна збівала затрыманых і вязняў. Па словах Уладзіміра Кудзінава, які быў дэпутатам распушчанага парламента, адкрыта крытыкаваў ўрад Лукашэнкі і правёў 4 гады ў няволі, катаванне ў турме было шырока распаўсюджана. Некалькі чалавек, якія знаходзіліся пад адміністрацыйным арыштам, скардзіліся на ўмовы ўтрымання і заяўлялі, што ўлады ігнаравалі іх скаргі.

Па словах праваабаронцаў, неспрыяльнымі з’яўляліся таксама і ўмовы ў турэмных шпіталях. На аднаго зняволенага ў турме прыходзілася ў сярэднім 1,2 квадратных ярды (1,097 квадратных метры) прасторы. Міністр унутраных спраў Уладзімір Наумаў заявіў, што колькасць зняволеных 52 500 чалавек, што на 20 % больш, чым колькасць, на якую разлічаныя турмы. У многіх выпадках турэмная ежа не адпавядала мінімальным медыцынскім патрабаванням ці дыетычным абмежаванням. Беларускі Хельсінскі камітэт паведаміў, што, у адрозненне ад папярэдніх гадоў, у гэтым годзе вязням не адмаўлялі ў ежы. Валеры Леванеўскі, актывіст апазіцыі, зняволены за ўдзел у несанкцыяванай акцыі пратэсту, заявіў, што вязні былі пазбаўленыя фізічных практыкаванняў, а ежа не адпавядала мінімальным санітарным нормам. У снежні 2002 года Канстытуцыйны суд пастанавіў, што турмы павінны разглядаць скаргі на адбываючыся ў іх пакаранні; але турмы адмовіліся разглядаць такія звароты на той падставе, што няма законаў, якія акрэслілі б працэдуру абыходжання з такімі хадайніцтвамі.

Таццяна Елавая, актывістка моладзевага аб’яднання “Зубр”, якая адбыла 10-дзённае зняволенне за ўдзел у несанкцыянаванай акцыі пратэсту, паскардзілася, што ахоўнікі ігнаравалі яе просьбы аб медыцынскай дапамозе на працягу некалькіх гадзін, пасля чаго быў выкліканы доктар, які загадаў памясціць Таццяну ў шпіталь (гл. раздзел 2.b.).

Згодна з турэмным уставам, зняволеныя мужчыны і жанчыны ўтрымліваліся асобна. Падлеткі змяшчаліся асобна ад дарослых, папярэдне зняволеныя, як правіла, утрымліваліся асобна ад тых, хто адбываў пакаранне; аднак з прычыны перапоўненасці турмаў гэтыя асобы часам апыналіся ў адным памяшканні.

Улады перыядычна дазвалялі праваабаронцам знаёмства з турэмнымі ўмовамі, але наведванне асобных зняволеных на працягу года было дазволенае толькі членам сям’і і адвакатам. 28-га кастрычніка Міністэрства ўнутраных спраў адмовіла на просьбу некалькіх міжнародных назіральнікаў аб наведванні турмы ў Мазыры (Гомельская вобласць).

d.Самавольнага арышту, зняволення і выгнання

Закон накладвае абмежаванні на беспадстаўнае ўтрыманне ў няволі, але органы бяспекі працягвалі беспадстаўна арыштоўваць і утрымліваць грамадзян. Такія выпадкі часцей за ўсё былі звязаныя з дэманстрацыямі, на многія з якіх улады не далі санкцыяў (гл. раздзел 2.b.). Палітычна матываваныя арышты працягваліся, хаця многія з арыштаваных былі вызваленыя на працягу некалькіх гадзін альбо дзён.

Згодна закону, Прэзідэнт мае права падпарадкаваць усе сілавыя ведамствы свайму асабістаму кіраванню. Служба бяспекі прэзідэнта, першапачаткова створаная для аховы вышэйшых чыноўнікаў, працягвала дзейнічаць супраць палітычных ворагаў Лукашэнкі, знаходзячыся па-за заканадаўчым ці прававым кантролем. Сур’ёзнай праблемай засталася беспакаранасць. Улады часта не праводзілі раследаванне абвінавачванняў супраць органаў бяспекі ці не прыцягвалі вінаватых да адказнасці. Па даставерных звестках, у міліцыі была распаўсюджана дробная карупцыя.

Крымінальна-працэсуальны і Адміністратыўны кодэксы вызначаюць, што міліцыя можа затрымаць асобу на 3 гадзіны, не тлумачачы прычыны затрымання, і ўлады часта карысталіся гэтым палажэннем для затрымання апазіцыянераў і дэманстрантаў. Згодна Крымінальнаму кодэксу, міліцыя можа без ордэра затрымаць асобу, якая падазраецца ў злачынстве, на 24 гадзіны, у гэты перыяд апавяшчаецца пракуратура. Пракурор мае 48 гадзін на ўстанаўленне законнасці затрымання. Калі пракурор лічыць затрыманне законным, на працягу 10 дзён падазронага могуць ўтрымліваць без фармальнага прад’яўлення абвінавачвання. Але, як правіла, калі прынята рашэнне аб затрыманні падазронага, яму прад’яўляецца афіцыйнае абвінавачванне. На працягу 2 месяцаў з моманту прад’яўлення абвінавачвання павінен адбыцца суд, хаця ў некаторых выпадках Генеральны пракурор можа павялічыць гэты тэрмін да 18 месяцаў для правядзення дадатковага раследавання. З іншага боку, падазроны, супраць якога высунута абвінавачванне, можа быць вызвалены пад падпіску аб нявыездзе, тады тэрмін дасудовага раследавання не з’яўляецца абмежаваным. Закон дае затрыманым (а не пракурору) права абскардзіць законнасць іх затрымання праз суд. На практыцы хадайніцтвы падазроных аб абскарджванні законнасці іх затрымання часта не даходзілі да суда, бо былі затрыманыя адпаведнымі чыноўнікамі. Прававы кодэкс не забяспечвае ўмовы для вызвалення пад заклад.

Існуюць вартыя веры сведчанні, што пракуроры абвінавацілі, а суды асудзілі некалькі чалавек па ілжывых абвінавачваннях. Мінскі гарадскі суд асудзіў Вячаслава Сіўчыка на 15 дзён адміністрацыйнага арышту за ўдзел у забароненай акцыі пратэсту, хаця фотадакументы і сведкі паказвалі, што ў час азначанай акцыі Сіўчык даваў інтэрв’ю.

Насуперак прававым нормам, следчыя рэгулярна не выконвалі патрабаванне інфармаваць затрыманых аб іх правах і праводзілі папярэдні допыт, не даўшы затрыманым магчымасці пракансультавацца з адвакатам. У некаторых выпадках інфармацыя, атрыманая на допытах, дзе не прысутнічаў адвакат, выкарыстоўвалася супраць абвінавачанага ў судзе. Наведванне затрыманых членамі іх сям’і залежала ад рашэння следчых, якія часта не паведамлялі сям’і пра затрыманне іх блізкага, нават калі справа тычылася падлетка.

Паступіла некалькі сведчанняў пра арышт і ўтрыманне ў няволі асобаў і членаў арганізацый, якія ўдзельнічалі ў выданні апазіцыйных сродкаў масавай інфармацыі (гл. раздзел 2.a.). Нявызначаныя асобы ў цывільным адзенні, якія з’яўляліся супрацоўнікамі сілавых структур, неаднаразова арыштоўвалі і затрымлівалі ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый ці распаўсюднікаў апазіцыйных матэрыялаў. Пасля дэманстрацый супрацоўнікі службы бяспекі поўнасцю ізалявалі ад кантактаў са знешнім асяроддзем некаторых затрыманых дэманстрантаў. Акрамя сотняў удзельнікаў антыўрадавых мітынгаў, многіх з якіх затрымліваліся на некалькі гадзін ці дзён, на працяглы тэрмін папярэдняга зняволення затрымліваліся таксама выбітныя палітыкі.

Звычайным было зацягнутае папярэдняе зняволенне, але статыстыка адносна колькасці папярэдне зняволеных і сярэдняй працягласці такога зняволення не была вядомая. Міхаіл Леонаў, генеральны дырэктар трактарнага завода “МТЗ”, заставаўся ў папярэднім заключэнні са студзеня 2002 года па снежань 2003 года, а затым быў прызнаны вінаватым у раскраданні маёмасці. 12-га чэрвеня Леанід Калугін, былы дырэктар завода халадзільнікаў “Атлант”, быў вызвалены па законе аб амністыі 2002 года пасля 6 месяцаў адміністрацыйнага зняволення і больш чым 12 месяцаў абмежавання свабоды. 22-га жніўня Віктар Рахманько, былы кіраўнік Беларускай чыгункі, дэпутат верхняй палаты парламента, быў прызнаны вінаватым у злоўжыванні ўладай і фальсіфікацыі; ён быў вызвалены, бо ўжо правёў тэрмін свайго пакарання, 21 месяц, ў папярэднім заключэнні і пад хатнім арыштам.

У той час як Канстытуцыя не дазваляе прымусовае выгнанне і ўлады, як правіла, не выкарыстоўвалі дэпартацыю, існуюць вартыя даверу сведчанні, што службы бяспекі пагражалі апазіцыйным палітыкам і прафсаюзным лідэрам крымінальным пераследам ці фізічнай расправай, калі яны не спыняць сваю дзейнасць і не пакінуць краіну.

e.Адмовы ў справядлівым адкрытым судзе

Канстытуцыя 1994 года забяспечвае незалежнае правасуддзе; але на практыцы судовая сістэма не была незалежнай і не мела магчымасці кантраляваць дзейнасць выканаўчай улады і яе прадстаўнікоў. Канстытуцыя 1996 года яшчэ больш падпарадкавала судовую сістэму выканаўчай уладзе, даўшы Прэзідэнту права прызначаць 6 з 12 членаў Канстытуцыйнага суда, у тым ліку старшыню. Савет Рэспублікі, які сам складаецца з асобаў, якія прызначаныя Прэзідэнтам ці з’яўляюцца яго прыхільнікамі, абірае астатніх 6 членаў. Прэзідэнт прызначае старшыню Вышэйшага суда і Вышэйшага гаспадарчага суда. Акрамя таго, Прэзідэнт мае канстытуцыйнае права прызначаць і змяшчаць усіх раённых і ваенных суддзяў. Паступалі звесткі, што некаторыя суддзі рабілі спробы паўплываць на абвінавачаных з мэтай змянення іх паказанняў (гл. раздзел 1.c.).

Сістэма крымінальнага правасуддзя складаецца з трох звёнаў: раённыя суды, абласныя суды і Вышэйшы суд. Канстытуцыйны суд быў утвораны для вырашэння сур’ёзных канстытуцыйных спраў, аднак ён быў залежны ад выканаўчай улады. На практыцы ён не аспрэчваў прэзідэнцкія ініцыятывы і не быў у стане рэалізоўваць свае рашэнні.

Пракуратуры, як і суды, падзяляюцца на пракуратуры раённага, абласнога і рэспубліканскага ўзроўню. Яны падпарадкоўваліся Генеральнаму пракурору, які прызначаўся Саветам Рэспублікі. Пракуратура не была незалежнай і не мела магчымасці высоўваць абвінавачванні супраць Прэзідэнта альбо яго Адміністрацыі.

Канстутыцыі 1994 і 1996 гадоў забяспечваюць адкрытае правасуддзе, акрамя выпадкаў, прадугледжаных законам (напрыклад, справы, якія тычацца згвалтавання або нацыянальнай бяспекі); тым не менш, судовыя паседжанні часта адбываліся ў кабінетах суддзяў, што не дало магчымасці некаторым зацікаўленым назіральнікам прысутнічаць пры разборы пэўных спраў. Рашэнні выносіліся суддзямі, невінаватасць ці вінаватасць вызначаецца судом прысяжных толькіх у выпадках цяжкіх злачынстваў, калі адказчык заяўляе пра сваю невінаватасць і патрабуе судовага разбору з удзелам прысяжных. Суддзі залежалі ад Міністэрства юстыцыі, якое падтрымлівае судовую інфраструктуру, і ад мясцовай выканаўчай улады, якая забяспечвае суддзяў жыллёвай плошчай. Адсюль шматлікія праўдападобныя сведчанні, што выканаўчая ўлада і мясцовая адміністрацыя перадвызначаюць зыход справы ў судзе.

Абвінавачаныя маюць права прысутнічаць на пасяджэннях, удзельнічаць у правядзенні вочных ставак са сведкамі і сведчыць ад свайго імя, але на практыцы гэтыя правы не заўсёды паважаюцца. Закон забяспечвае адвакату неабмежаваны доступ да затрыманага і прадугледжвае прызначэнне абаронцы для тых, хто не можа наняць адваката, але часам і гэтыя правы не выконваліся.

Прэзідэнцкі дэкрэт падпарадкаваў усіх юрыстаў Міністэрству юстыцыі, якое кантралюе ліцэнзаванне адвакатаў, такім чынам, калегія адвакатаў у значнай ступені знаходзіцца пад кантролем Міністэрства юстыцыі. Па вызначэнні міжнародных экспертаў па прававых пытаннях і праваабаронцаў, гэты дэкрэт паставіў пад пагрозу незалежнасць юрыстаў ад уладаў. Па словах шэрагу адвакатаў, ім паведамілі, што яны не атрымаюць ліцэнзіі з прычыны сваёй дзейнасці ў неўрадавых арганізацыях (НДА) ці палітычных партыях.

Артыкул 62 Канстытуцыі забяспечвае права на свабодны выбар юрыдычнага прадстаўніцтва, аднак дэкрэт Прэзідэнта № 13 забараняе членам неўрадавых арганізацый прадстаўляць у судзе каго-небудзь, акрамя членаў сваіх арганізацый. На працягу года гэты дэкрэт выкарыстоўваўся некалькі разоў, каб забараніць членам неўрадавых арганізацый абараняць у судзе пэўных асобаў, а таксама стаўся фармальнай прычынай для закрыцця некаторых неўрадавых арганізацый (гл. раздзел 4). 28-га красавіка суд у Магілёве адмовіў Барысу Бухелю, члену праваабарончай арганізацыі “Вясна”, у дазволе прадстаўляць інтарэсы кліента ў грамадзянскім судзе, хаця Бухель выступаў як прыватная асоба.

Канстытуцыя зацвярджае прэзумпцыю невінаватасці, але на практыцы абвінавачаныя часта мусілі даказваць сваю невінаватасць. Па найпазнейшай даступнай статыстыцы Беларускага Хельсінскага камітэта, якая датуецца 1998 годам, пракуратура высунула абвінавачванні ў крымінальных злачынствах супраць 59 700 асобаў. З іх толькі 272, ці менш за 0,5 %, былі прызнаныя невінаватымі. Як абвінавачаныя, так і пракуратура маюць права аспрэчваць рашэнні суда, і па большай частцы крымінальных спраў падаваліся апеляцыі, але апеляцыі рэдка прыводзілі да змянення вердыкту. Пры апеляцыі ў судзе не прысутнічаюць ні адказчык, ні сведкі; суд проста праглядае пратакол і іншыя дакументы, якія паступілі з суда ніжэйшай інстанцыі. На працягу года справы ўдзельнікаў антыўрадавых мітынгаў, арыштаваных пасля дэманстрацый, разглядаліся ў канвеерным стылі, часта без прадстаўлення магчымасці звярнуцца да адваката, прадставіць доказы або выклікаць сведкаў (гл. раздзел 2.b.). 12-га лютага Прэзідыум Вярхоўнага суда і кіраўніцтва Міністэрства юстыцыі заявілі, што ў 2002 годзе было зменена толькі 1,3 % вердыктаў раённых судоў і толькі 17 асобаў былі прызнаныя несправядліва асуджанымі.

Паведамленні пра палітычных вязняў адсутнічалі, але ўлады працягвалі выкарыстоўваць адміністрацыйныя меры для затрымання палітычных актывістаў перад, у час і пасля акцый пратэсту.

f.   Самавольнага ўмяшання ў асабiстае i сямейнае жыццё, парушэння правоў недатыкальнасці жылля і тайны карэспандэнцыі

Канстытуцыя забараняе падобныя дзеянні, але на практыцы гэтыя правы не паважаліся. Праслухоўванне тэлефона і перахоп іншых відаў паведамленняў без дазволу суда забароненыя, аднак на практыцы ўлады працягвалі кантраляваць памяшканні, тэлефоны і камп’ютары. КДБ, МУС і асобныя пагранічныя структуры маюць права выкарыстоўваць прылады праслухоўвання, але, па законе, перад устаноўкай такіх прыладаў яны павінны атрымаць дазвол пракурора. Нягледзячы на гэта, КДБ урывалася ў жылыя памяшканні, праводзіла несанкцыянаваныя вобыскі і чытала пошту, не маючы ордэру.

Пракуратура не была здольная прымаць рашэнні незалежна ад урада, эфектыўная абарона ад праслушвання была немагчымай. Адміністратыўны кодэкс прадугледжвае прымяненне штрафных санкцый да асобаў, якія перашкаджаюць супрацоўнікам КДБ у выкананні іх абавязкаў. Любая спроба перашкодзіць уваходу супрацоўнікаў КДБ у памяшканні кампаніі, установы ці арганізацыі з’яўляецца адміністрацыйным парушэннем, як і адмова ў дазволе на правядзенне аудытарскіх праверак ці абмежаванне доступу да інфармацыйных сістэм і базаў дадзеных кампаніі. Дамовы аб тэлефонных паслугах, якія заключаюцца Міністэрствам сувязі, забараняюць абанентам выкарыстоўваць тэлефонную сувязь з мэтамі, якія супярэчаць інтарэсам дзяржавы і грамадскага парадку. Міністэрства сувязі мае права спыніць аказанне тэлефонных паслуг тым, хто парушыў гэта палажэнне; аднак на працягу года не было паведамленняў аб тым, што Міністэрства выкарыстоўвала гэтае права.

У большасці выпадкаў начныя вобыскі забароненыя, але ўначы 15-га лютага дзесяць узброеных супрацоўнікаў міліцыі абшукалі кватэру Валерыя Леванеўскага пасля таго, як гаспадар вярнуўся з сходу, дзе планавалася серыя дэманстрацый. Міліцыянеры забралі частку друкаваных матэрыялаў, якія тычыліся прэзідэнцкага дэкрэту аб малым бізнэсе. Спадар Леванеўскі заявіў, што ўлады адмовіліся прадставіць яму копію ордэра на вобыск.

Невядомыя ўрываліся ў офісы некалькіх выбітных членаў апазіцыі і праваабарончых НДА. Невядомыя злачынцы ўварваліся ў кватэру Васіля Галавацкіх, апазіцыйнага дэпутата з Наваполацка. Па словах Галавацкіх, былі раскіданыя паперы, папсавана маёмасць, але нічога не знікла. Праваабарончыя суполкі лічаць, што гэтыя ўварванні здейснілі прадстаўнікі органаў бяспекі.

Амаль усе апазіцыйныя палітыкі паведамлялі, што ўлады сачылі за іх дзейнасцю і размовамі; урад гэтыя паведамленні не абвяргаў. Прадстаўнікі шэрагу НДА таксама сведчылі, што спецслужбы пастаянна ажыццяўлялі праслухоўванне іх размоў і прагляд перапіскі. Генеральны пракурор адмовіўся разглядаць абвінавачванні ў незаконным праслухоўванні, якія высоўвалі члены апазіцыі.

Па існуючых паведамленнях, Служба бяспекі Прэзідэнта працягвала ажыццяўляць назіранне за палітычнымі апанентамі Прэзідэнта. Судовы ці заканадаўчы кантроль за дзейнасцю і бюджэтам Службы бяспекі адсутнічаў, і выканаўчая улада неаднаразова перапыняла спробы ажыццяўлення такога кантролю. Назіранне вялося і за некаторымі з саміх чыноўнікаў. Вядома, што супрацоўнікі міліцыі, якія ажыццяўлялі ахову дыпламатычных прадстаўніцтваў, вялі улік візітаў апазіцыйных палітычных дзеячоў. 6-га сакавіка Мінскш гарадскі суд вынес рашэнне адмовіць у іску лідэра Аб’яднанай грамадскай партыі Анатоля Лябедзькі адносна яго затрымання ў 2002 годзе (супрацоўнікі спецслужбаў у цывільным, якія адмовіліся прадставіцца, прымусова затрымалі яго каля замежнай амбасады). Лябедзьку даставілі ва ўпраўленне КДБ і зрабілі афіцыйнае папярэджанне, што яму будзе прад'яўлена абвінавачванне ў дзяржаўным здрадніцтве, калі ён не спыніць кантакты з іншаземцамі. Некаторыя дзеячы апазіцыі выказвалі нежаданне наведваць замежныя пасольствы, асцерагаючыся рэпрэсій.

Было пашырана прыцясненне ў форме праверак з боку спецслужбаў і канфіскацыі палітычнай літаратуры, часта без ордэраў. Сярод ахвяраў былі апазіцыйныя кандыдаты і іх прыхільнікі. 30-га верасня супрацоўнікі мытні абшукалі машыну Валерыя Фралова і Уладзіміра Парфяновіча, членаў апазіцыйнага парламенцкага аб’яднання “Рэспубліка”, якія перасякалі мяжу з Літвой. І Фралоў, і Парфяновіч сцвярджалі, што яны, як дэпутаты, карыстаюцца імунітэтам ад падобных вобыскаў, хаця такі імунітэт не замацаваны законам. Старшыня Дзяржаўнага Мытнага камітэту заявіў, што ён загадаў правесці вобыск і што на дзяржаўнай мяжы ніхто не мае недатыкальнасці, такім чынам, абшукана будзе любая машына, калі ён палічыць гэта патрэбным.

23-га сакавіка жонка і 7-гадовы сын Вячаслава Сіўчыка былі затрыманыя перад акцыяй пратэсту, у якой удзельнічаў іх муж і бацька, што, падобна, было спробай ціска на Сіўчыка з мэтай вымусіць яго не удзельнічаць у пратэсце.

Паступалі вартыя веры звесткі, што ў 2002 годзе судовая справа Аляксандра Чыгіра, якога абвінавацілі ў аўтамабільных кражах і пасобніцтве ва ўгоне машын, была звязаная з палітычнай дзейнасцю яго бацькі, былога прэм’ер-міністра Міхаіла Чыгіра. Праваабаронцы выказвалі меркаванні, што 6-гадовае зняволенне з’яўляецца занадта цяжкім пакараннем за падобную правіннасць. 16-га траўня ўлады высунулі новыя абвінавачванні супраць Міхаіла Чыгіра, заявіўшы, што атрымалі новыя дадзеныя аб яго незаконнай дзейнасці; судовая справа была прыпыненая, і да канца года не адбылося ніякіх далейшых падзей.

Раздзел 2Шанаванне грамадскіх свабод, у тым ліку:

a.Свабоды слова і друку

Канстытуцыі 1994 і 1996 гадоў гарантуюць свабоду слова, а таксама свабоду атрымліваць, захоўваць і распаўсюджваць інфармацыю; аднак на практыцы ўрад абмяжоўваў гэтыя правы. Законы і дэкрэты абмяжоўваюць свабоду самавыяўлення, абмяжоўваючы выкарыстанне грамадзянамі сімвалаў і слоў на плакатах; надзвычай шырокае тлумачэнне палажэнняў законаў аб паклёпе выкарыстоўваецца з мэтай падаўлення крытыкі прадстаўнікоў рэжыма і іх дзейнасці. На працягу года ўрад праводзіў відавочна спланаваную кампанію па абмежаванні свабоды слова ў СМІ. Урад працягваў карыстацца сваёй манаполіяй на тэлевізійнае вяшчанне, даючы прадузятае асвятленне падзей і зводзячы да мінімуму прадстаўленасць апазіцыйных думак. 9-га верасня прэзідэнт Лукашэнка звярнуўся да сродкаў масавай інфармацыі з заклікам стаць прыладай для распаўсюджвання праўрадавай дзяржаўнай ідэалогіі (гл. раздзел 3).

Выканаўчая ўлада працягвала падаўляць свабоду слова. Прэзідэнцкі дэкрэт забараняе шэраг шырока акрэсленых відаў дзейнасці і абмяжоўвае свабоду самавыяўлення. Дэкрэт забараняе выкарыстоўваць плакаты ці флагі з выяўленнем сімволікі, незарэгістраванай афіцыйна ў дзяржаўных органах, а таксама эмблем, сімвалаў і плакатаў, якія могуць прынесці шкоду дзяржаве, альбо парушыць грамадскі парадак ці правы і прававыя інтарэсы грамадзян. Таксама дэкрэт забараняе дзеянні, якія дыскрэдытуюць дзяржаўныя органы. Гэты дэкрэт выкарыстоўваўся як аснова для пераследу і пакарання асобаў, якія ўжывалі сімвалы незалежнасці краіны, такія, як існаваўшы да Лукашэнкі чырвона-белы флаг. На працягу ўсяго года ўлады штрафавалі, папярэджвалі ці арыштоўвалі прадстаўнікоў СМІ, членаў апазіцыі і рэлігійных аб’яднанняў ды іншых асобаў, якія публічна крытыкавалі ўрад. Закон аб паклёпе не праводзіць адрозненняў паміж прыватнымі і публічнымі асобамі, калі судовая справа тычыцца дыскрэдытацыі. Публічная фігура, якую сродкі масавай інфармацыі крытыкуюць за нездавальняючае выкананне паўнамоцтваў, можа звярнуцца да пракурора з іскам супраць як журналіста, так і СМІ, якое апублікавала крытыку.

На працягу года ўлады правялі некалькі акцыяў, накіраваных на абмежаванне апазіцыйных СМІ. Выкарыстоўваліся законы аб паклёпе, абмяжоўвалася фінансаванне з-за мяжы, аказваўся ціск на прадпрыемствы з мэтай прадухілення размяшчэння рэкламы ў незалежных СМІ, абмяжоўваўся доступ да газетнай паперы і друкарскага абсталявання, праводзілася цэнзура, абмяжоўваўся імпарт матэрыялаў для сродкаў масавай інфармацыі, прыпынялася дзейнасць незалежных і апазіцыйных перыядычных выданняў, затрымліваліся распаўсюднікі апазіцыйных матэрыялаў.

Газеты і іншыя друкаваныя сродкі масавай інфармацыі з найбуйнейшымі тыражамі былі дзяржаўнымі, хаця існаваў і шэраг незалежных выданняў, некаторыя з якіх крытычна ставіліся да ўрада. У Мінску паўсюль можна было набыць незалежныя газеты, аднак за межамі сталіцы выбар быў абмежаваны дзяржаўнай агульнарэспубліканскай прэсай і мясцовымі выданнямі, толькі некаторыя з якіх былі незалежнымі.

Усё агульнацыянальнае радыё- і тэлевяшчанне было дзяржаўным, хаця ў многіх рэгіёнах краіны можна было прымаць перадачы з іншых краін, уключаючы Расію, Польшчу і Літву. Агульнанацыянальнае вяшчанне складалі толькі два дзяржаўныя тэлевізійныя каналы, АНТ і Беларускае Тэлебачанне. Абодва рэгулярна перадавалі яўна тэндэнцыйную інфармацыю, накіраваную на падтрымку ўладаў, жорстка крытыкавалі апазіцыйных палітыкаў і апазіцыйныя арганізацыі і не давалі магчымасці для прадстаўлення думак, супярэчных афіцыйнаму пункту гледжання. У кастрычніку з’явілася трэцяя дзяржаўная тэлевізійная станцыя, ЛАД, якая вяшчае больш чым на палову краіны, выкарыстоўваючы хвалі, якія раней займалі папулярны расійскі канал “Культура” і іншыя расійскія дзяржаўныя тэлевізійныя каналы. У некаторых рэгіёнах працавалі мясцовыя незалежныя тэлевізійныя станцыі, якія перадавалі мясцовыя навіны, карыстаючыся адноснай свабодай з боку ўладаў. Аднак многія з гэтых станцый паведамлялі, што на іх аказваўся ціск з тым, каб яны не закраналі праблемы агульнарэспубліканскага значэння; дзейнасць станцый падвяргалася цэнзуры.

Усе замежныя карэспандэнты павінны зарэгістравацца ў Міністэрстве замежных спраў. На працягу года не паступала звестак пра адмову ў рэгістрацыі журналістам ці арганізацыям.

У адрозненне ад 2002 года, не адбывалася інцыдэнтаў са збіццём журналістаў. Не было падобна, што ўлады пачнуць раследаванне ці прыцягнуць да адказнасці тых, хто адказны за збіенне ў 2002 годзе Алега Супрунюка, Юрыя Грыменюка ці Станіслава Пачобута.

29-га лістапада міліцыя затрымала восем актывістаў апазіцыі за распаўсюджванне анкеты вулічнага апытання наконт магчымасці рэферэндума, які б дазволіў прэзідэнту Лукашэнку абірацца на трэці тэрмін прэзідэнцкага праўлення. Затрыманыя актывісты, у тым ліку вядомы апазіцыйны палітык Людміла Гразнова, былі абвінавачаныя ў распаўсюджванні незарэгістраваных друкаваных матэрыялаў. Пазней Гразнова была аштрафаваная на 12 долараў (25 000 рублёў). Ніводны з іншых актывістаў не з’явіўся ў судзе і, да канца года, не меў ніякіх іншых праблем з законам.

У верасні ўрад апублікаваў тэкст праекта закона аб сродках масавай інфармацыі, згодна якому СМІ, у тым ліку Інтэрнэт-рэсурсы, павінны прайсці паўторную рэгістрацыю і абвергнуць любую інфармацыю, якую ўлады палічаць ілжывай і паклёпніцкай. Таксама ставілася ўмова, што журналісты могуць быць пазбаўленыя акрэдытацыі за публікацыю такой інфармацыі. Законапраект уключаў таксама палажэнні, якія жорстка абмяжоўвалі замежную фінансавую дапамогу СМІ, забаранялі сродкам масавай інфармацыі публікацыю матэрыялаў незарэгістраваных арганізацый і патрабавалі ад журналістаў “праўдзівага” асвятлення падзей. На працягу года ўрад адмаўляўся ўступаць у публічную дыскусію вакол гэтага законапраекту, які не быў абмеркаваны за асеннюю парламенцкую сесію.

9-га студзеня мінскія ўлады аштрафавалі Аксану Новікаву на прыблізна 6 долараў (12 000 рублёў) за крытыку прэзідэнта Лукашэнкі і ўрада пасля апублікавання адкрытага ліста з заклікам да Прэзідэнта пайсці ў адстаўку. У красавіку Новікава атрымала 2 гады ўмоўнага пазбаўлення волі за распаўсюджванне лістовак з крытыкай Лукашэнкі на станцыі метро. У жніўні Новікава была аштрафаваная на прыблізна 1333 долара (2,8 мільёна рублёў) за незаконную акцыю пратэсту перад Адміністрацыяй Прэзідэнта. 8-га верасня Новікава была аштрафаваная на 2000 долараў (4,2 мільёны рублёў) за дэманстрацыю знакаў падтрымкі грамадскага аб’яднання “Прававая дапамога насельніцтву” у час працэдуры ліквідацыі арганізацыі. Новікава падала апеляцыю, і 6-га кастрычніка Мінскі суд скасаваў пакаранне. Да канца года Новікава былі прад’яўленыя новыя абвінавачванні пасля правядзення аналагічных дэманстрацый 24-га лістапада і 11-га снежня.

Урад выкарыстоўваў прэзідэнцкія дэкрэты як дадатковы сродак абмежавання дзейнасці незалежнай прэсы. Дэкрэт прэзідэнта "Аб некаторых мерах па ўдасканальванні парадку атрымання і выкарыстання замежнай гуманітарнай дапамогі", накіраваны быццам бы на спыненне падрыўной дзейнасці, фінансуемай з-за мяжы, асобна забараняе падтрымліваемую замежжам дзейнасць, накіраваную на змяненне канстытуцыйнага ладу і звяржэнне дзяржаўнай улады ці падтрымку такой дзейнасці; падрыхтоўку, правядзенне і арганізацыю выбараў, рэферэндумаў, арганізацыю сходаў, мітынгаў, дэманстрацый, пікетаў, забастовак, публікацыю і распаўсюджванне прапагандысцкіх матэрыялаў, арганізацыю семінараў і іншых відаў прапагандысцкай дзейнасці з удзелам насельніцтва. Дэкрэт стаўся асновай для пачатага па ўсёй краіне ў час выбарчай кампаніі пераследу незалежных сродкаў масавай інфармацыі і НДА, многія (калі не большасць) з якіх, атрымлівалі дапамогу ад міжнароднай супольнасці.

Рэжым выкарыстоўваў падаткавыя інспекцыі і інспекцыі па тэхніцы бяспецы, а таксама канфіскацыю друкаваных матэрыялаў і абсталявання для нейтралізацыі большай часткі дэмакратычнай апазіцыі на працягу ўсёй кампаніі і тым самым значна абмяжоўваў свабоду слова і самавыяўлення (гл. раздзел 1.f.).

28-га траўня мясцовыя ўлады Барысава загадалі дзяржаўным гандлёвым прадпрыемствам спыніць продаж усіх выданняў, якія не мелі спецыяльнай ліцэнзіі. Незалежныя газеты паскардзіліся, што працэдура атрымання такіх ліцэнзій, якая патрабуе адабрэння 20 мясцовых органаў, з’яўляецца вельмі складанай і дарагой.

Улады працягвалі ціск на незалежныя газеты. Закон вызначае, што ўрад можа закрыць выданне пасля двух папярэджанняў. Улады маюць права забараняць і падвяргаць цэнзуры крытычныя публікацыі, напрыклад, Дзяржаўны камітэт па справах друку атрымаў магчымасць прыпыняць выпуск перыядычных выданняў ці газет на тэрмін да 3 месяцаў без пастановы суда. Папраўкі да закону забараняюць СМІ распаўсюджваць інфармацыю ад імя палітычных партый, прафсаюзаў і НДА, якія не зарэгістраваныя ў Міністэрстве юстыцыі.

28-га траўня Міністэрства інфармацыі прыпыніла выданне папулярнай незалежнай газеты “Беларуская дзелавая газета” (“БДГ”) пасля вынясення ёй двух папярэджанняў за крытыку ўрада. Артыкулы расказвалі пра тое, што асабістым самалётам прэзідэнта Лукашэнкі карысталася наведаўшая яго расійская мадэль, а таксама асвятлялі судовыя працэсы Міхаіла Леонава, былога дырэктара Мінскага трактарнага завода, і Віктара Казекі, былога прэзідэнта Беларускага дзяржаўнага канцэрна харчовай прамысловасці. Урад дазволіў “БДГ” працягваць выданне і распаўсюджванне ў жніўні, але “БДГ” не змагла знайсці ў краіне тыпаграфію, якая хацела б друкаваць газету, і была вымушана друкавацца ў Расіі.

Дзеянні ўрада пасля прыпынення дзейнасці “БДГ” склаліся ў кампанію па сістэматычным пакаранні любой арганізацыі, якая друкавала артыкулы “БДГ”; выкарыстоўваліся прыпыненне дзейнасці, штрафы, звальненні персанала, пазбаўленне доступу да друкарскага абсталявання. Сярод падобных акцый прыпыненне 4-га чэрвеня дзейнасці газеты незалежных прафсаюзаў “Салідарнасць”, незалежнай газеты “Навінкі”, а таксама газеты “Рэха”. Усе гэтыя выданні публікавалі артыкулы “БДГ”. Уладзімір Целеш, дырэктар тыпаграфіі, дзе друкаваліся “Салідарнасць”, “Навінкі” і “Рэха”, быў зняты з пасады за “няздольнасць узгадніць палажэнні дамовы з існуючым заканадаўствам”. 19-га чэрвеня Міністэрства інфармацыі спыніла выданне “Прадпрымальніцкай газеты” на 3 месяцы пасля таго, як 8-га чэрвеня быў апублікаваны артыкул пра звальненне Целеша. 22-га ліпеня дзяржаўная тыпаграфія ў Слоніме адмовілася працягваць друкаваць незалежную “Мясцовую газету Крок” пасля публікацыі ў той артыкулаў “БДГ”. Калі тэрмін дзеяння санкцый скончыўся, ніводная з названых газет не змагла заключыць дамовы з мясцовымі тыпаграфіямі.

23-га верасня Мінскі абласны гаспадарчы суд падтрымаў рашэнне, вынесенае ў 2002 годзе Мінскім абласным выканаўчым камітэтам, аб ліквідацыі арганізацыі ТАА “Мясцовы час Прэс”, уладальніка незалежнай газеты “Мясцовы час”, быццам бы за парушэнне працэдуры рэгістрацыі змянення адраса і статута кампаніі. Гэтае рашэнне было вынесенае нягледзячы на тое, што ў сакавіку Мінскі гарадскі гаспадарчы суд адмяніў пастанову 2002 года і вырашыў узнавіць рэгістрацыю кампаніі.

У лютым Гродзенскі абласны гаспадарчы суд пастанавіў, што выдавец незалежнай газеты “Новая газета Смаргоні” Рамуальд Улан парушаў падатковае і працоўнае заканадаўства і патрабаванні бяспекі, што выявілася пры праверцы, праведзенай у 2002 годзе Камітэтам дзяржкантролю. Улан быў пазбаўлены статусу індывідуальнага прадпрымальніка. 26-га красавіка суд у Смаргоні аштрафаваў Мікалая Сліжа, фермера, які пачаў выдаваць газету на сваёй ферме, на прыкладна 120 долараў (240 000 рублёў) за незаконнае выдаўніцтва газеты і пастанавіў канфіскаваць усе даходы, атрыманыя ад яе продажу. Пасля пастановы суда лідскае аддзяленне Таварыства беларускай мовы выдавала газету да ліпеня, калі выдаўцом газеты стала жонка Улана. 2-га кастрычніка Міністэрства інфармацыі прыпыніла выданне газеты на 3 месяцы, сцвярджаючы, што жонка Улана не мае права займацца выдавецкай дзейнасцю, нягледзячы на існаванне закона, які дазваляе фізічным і юрыдычным асобам выдаваць газеты. Рашэнне было вынесенае нягледзячы на той факт, што мясцовыя ўлады не здолелі пазбавіць жонку Улана статуса індывідуальнага прадпрымальніка, які даваў ёй права займацца выдавецтвам газеты. У лістападзе жонка Улана падала іск у Гродзенскі абласны гаспадарчы суд супраць рашэння мясцовых уладаў. Потым справа была перададзеная ў Вышэйшы гаспадарчы суд.

У лістападзе Улан пачаў выданне “Новай газеты Смаргоні” пад іншай назвай, “Мясцовая газета”. 24-га снежня міліцыя затрымала мікрааўтобус, дзе знаходзілася 5700 экзэмпляраў незалежнай “Мясцовай газеты”. Рамуальд Улан і кіроўца былі вымушаныя адправіцца ў аддзяленне міліцыі, але былі вызваленыя праз дзве гадзіны, бо міліцыя не выявіла ніякіх правапарушэнняў. 26-га снежня міліцыя апячатала рэдакцыю газеты, бо супрацоўнікі пажарнай бяспекі вызначылі, што парушэнні патрабаванняў пажарнай бяспекі, выяўленыя 23-га снежня, не былі ліквідаваныя. Тым не менш, супрацоўнікі пажарнай бяспекі ў Гродне пазней пастанавілі, што мясцовыя служачыя перавысілі свае паўнамоцтвы, і 29-га снежня апячатванне было знята з рэдакцыі.

28-га ліпеня Міністэрства інфармацыі анулявала рэгістрацыю незалежнай газеты “Дзень”, якая не выходзіла на працягу года. 26-га жніўня Міністэрства інфармацыі ўзнавіла рэгістрацыю пасля таго, як стала вядома, што ў мінулым годзе меў месца адзін выпуск газеты. Нягледзячы на дазвол працягваць публікацыю, “Дзень” не змог заключыць дамовы з тыпаграфіямі, каб друкаваць газету.

27-га лістапада Адміністрацыя Прэзідэнта дабілася таго, што ўмовай з’яўлення прэзідэнта Лукашэнкі ў час дэбатаў у прамым эфіры расійскага тэлебачання, у шоу “Свабода слова”, стала выключэнне са спіска мяркуемых удзельнікаў 21 прадстаўніка незалежных СМІ і грамадскасці.

16-га снежня два актывісты апазіцыі атрымалі штрафы па 80 долараў (165 000 рублёў) за распаўсюджванне газеты “Супраціў”, якая не змяшчала звестак пра выдаўца.

27-га снежня БДТРК перадала дзяржаўнаму агенцтву навін “БелТа” выключнае права распаўсюджваць тыднёвую тэлевізійную праграму праз СМІ з 1 студзеня 2004 года. Гэтае рашэнне Адміністрацыі Прэзідэнта выклікала сярод незалежных газет занепакоенасць, што яны не атрымаюць доступ да тэлевізійнай праграмы і страцяць частку чытачоў.

Прэзідэнцкі ўказ забараняе незалежным выданням выкарыстоўваць у сваіх назвах назву краіны. Указ "Аб выкарыстанні назвы Рэспублікі Беларусь юрыдычнымі асобамі" дазваляе юрыдычным асобам выкарыстоўваць назву краіны ў сваіх назвах толькі па спецыяльным дазволе прэзідэнта. Другі прэзідэнцкі ўказ вызначае, што ўсе галоўныя рэдактары дзяржаўных газет павінны з'яўляцца дзяржаўнымі служачымі і членамі мясцовых саветаў. Яшчэ адзін дэкрэт дае Міністэрству друку права накіроўваць выпускнікоў дзяржаўных факультэтаў журналістыкі на працу ў дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі з мэтай вяртання сродкаў, выдаткаваных на іх навучанне.

З 7-га чэрвеня ўсе радыёстанцыі павінны накіроўваць копіі выпускаў навін і плэй-лістоў у Міністэрства інфармацыі.

2-га студзеня Камітэт дзяржкантролю канфіскаваў падараную расійскай кампаніяй апаратуру для аудыа- і відэазапісу з памяшкання Беларускага саюзу кінематаграфістаў на той падставе, што арганізацыя не падрыхтавала належныя дакументы, якія падцвердзілі б уласніцтва і мытную ачыстку абсталявання. Пасля ўрадавага ўказу 2002 года, які пераклаў адказнасць за рэгістрацыю электронных сродкаў масавай інфармацыі з Міністэрства сувязі на Міністэрства інфармацыі, усе электронныя СМІ былі вымушаныя прайсці перарэгістрацыю ў Міністэрстве інфармацыі. Па звестках Беларускай асацыяцыі журналістаў, улады не адмовілі ў перарэгістрацыі ніводнаму электроннаму СМІ.

Закон прадугледжвае за публічную знявагу ці паклёп у адрас прэзідэнта пазбаўленне волі на тэрмін да 4 гадоў турэмнага зняволення ці да 2 гадоў пакарання “на хіміі” (ў папраўча-працоўнай калоніі) альбо буйны штраф. Улады працягвалі выкарыстоўваць артыкулы Крымінальнага кодэксу, якія забараняюць паклёп на прэзідэнта і дзяржаўных чыноўнікаў, для падаўлення свабоды прэсы. За такія правапарушэнні Крымінальны кодэкс прадугледжвае максімальнае пакаранне ў форме турэмнага зняволення тэрмінам да 5 гадоў. Жанна Літвіна, Прэзідэнт Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), сцвярджае, што законы, якія прадугледжваюць пакаранне за паклёп на дзяржаўных чыноўнікаў, эфектыўна выкарыстоўваюцца для спынення крытычных выступленняў супраць урада ў прэсе. 2-га верасня Канстытуцыйны суд, у адказ на хадайніцтва, паданае БАЖ у ліпені, папрасіў Нацыянальны сход правесці раз’ясненне гэтых артыкулаў і прапанаваў дадаць пункт, які б выключыў з ліку правапарушэнняў крытыку чыноўнікаў, калі гэтая крытыка не з’яўляецца паклёпам ці знявагай і не змяшчае зняважлівых слоў. Да канца года Нацыянальны сход не зрабіў ніякіх крокаў у гэтым кірунку.

У сакавіку Мікалай Маркевіч, галоўны рэдактар апазіцыйнай газеты "Пагоня", і журналіст газеты Павел Мажэйка былі вызваленыя з месцаў зняволення, адпаведна ў Асіповічах і Жлобіне. Яны былі асуджаныя на 2,5 і 2 гадоў "хіміі" (працоўна-папраўчай калоніі) адпаведна за публікацыю паклёпніцкага артыкулу пра прэзідэнта Лукашэнку. У снежні быў вызвалены Віктар Івашкевіч, галоўны рэдактар апазіцыйнай газеты “Рабочы”; тэрмін яго пакарання быў зменшаны з 2 да 1 года. Усе журналісты ацанілі датэрміновае вызваленне як з’яву, заснаваную на нармальнай практыцы.

24-га лютага Міністэрства інфармацыі загадала апазіцыйнай газеце “Вячэрні Столін” спыніць выданне на 3 месяцы з прычыны сцвярджаемых “страшэнных парушэнняў” закону, распальвання сацыяльнай нецярплівасці і несанкцыянаванай публікацыі сакрэтных матэрыялаў аб раследаванні выпадкаў карупцыі ў мясцовых органах улады. Міністэрства спаслалася таксама на тое, што газета не паведаміла належным чынам пра перанос цэнтра сваёй увагі з эканамічных на палітычныя праблемы. 8-га сакавіка, пасля перапынення дзейнасці “Вячэрняга Століна”, Аляксандр Ігнацюк, галоўны рэдактар газеты, заснаваў новае выданне, “Правінцыялка”, дзе працягвалася крытыка мясцовых уладаў. Прадстаўнік мясцовай адміністрацыі падаў на газету іск за абвінавачванне ў атрыманні хабару, і суд абавязаў газету выплаціць яму прыблізна 990 долараў (2 мільёны рублёў). 18-га красавіка Міністэрства інфармацыі спыніла выданне “Правінцыялкі” на 3 месяцы на падставе таго, што газета перавысіла ліміт рэкламы. Міністэрства інфармацыі дазволіла “Вячэрняму Століну” працягваць выданне, і Ігнацюк змог атрымліваць даход, каб выплаціць штрафы. Выданне было адноўленае ў красавіку. 26-га снежня Ігнацюк быў аштрафаваны на прыкладна 8 долараў (17500 рублёў) за артыкул у “Вячэрнім Століне”, дзе прадстаўнік мясцовай улады параўноўваўся з гангстэрам.

Акрамя выпадку, які адбыўся 8-га сакавіка, мясцовая адміністрацыя, якую Ігнацюк абвінавачваў у карупцыі і злоўжыванні ўладай, на працягу года ўзбуджала супраць яго іск яшчэ тройчы. Мясцовыя суды прызнавалі Ігнацюка вінаватым у паклёпе на дзяржаўных чыноўнікаў і аштрафавалі яго больш чым на 2500 долараў (5 мільёнаў рублёў).

17-га лістапада Мінскі гарадскі апеляцыйны суд цяжка аштрафаваў за паклёп буйнейшую штодзённую незалежную газету краіны “Народная воля” і двух яе журналістаў за артыкул, напісаны 2 гады таму. Апеляцыйны суд ацаніў суму шкоды, нанесенай газетай і яе журналістамі, ў 3—5 разоў вышэй, чым суд ніжэйшай інстанцыі. Такое рашэнне супярэчыла афіцыйнаму меркаванню абласнога пракурора, што памер штрафа далёка пераўзыходзіць шкоду, нанесеную пацярпеўшаму. У артыкуле сцвярджалася, што Ягор Рыбакоў, старшыня Беларускай дзяржаўнай тэле- і радыёкампаніі (БДТРК), нясе адказнасць за крызіс у кампаніі, а таксама, што ён часткова адказны за смерць супрацоўніка БДТРК.

У 2002 годзе Генеральная пракуратура пачала справу аб паклёпе супраць журналісткі “БДГ” Ірыны Халіп. Узбуджэнне іску было рэакцыяй на артыкулы Халіп, прысвечаныя расследаванню справы аб карупцыі ў адносінах Віктара Казекі, былога кіраўніка харчовага канцэрна "Белдзяржхарчпрам" і яго сына. Генеральная пракуратура таксама вынесла папярэджанне выданню "Для службовага карыстання", штомесячнаму дадатку да "БДГ". Да канца года справа не атрымала далейшага развіцця.

28-га чэрвеня Міністэрства ўнутраных спраў выслала Паўла Селіна, журналіста расійскага тэлеканала НТВ, і забараніла яму вяртанне ў краіну на працягу 5 гадоў. Загад аб высылцы быў наступствам рэпартажу Селіна пра пахаванне выбітнага беларускага пісьменніка Васіля Быкава, якое адбылося 25-га чэрвеня. У рэпартажы Селіна апісваліся спробы міліцыі спыніць пахавальную працэсію, адмова афіцыйных чыноўнікаў удзельнічаць у пахаванні разам з апазіцыйнымі палітыкамі і праблемы жонкі Быкава, звязаныя з атрыманнем прапіскі. 8-га ліпеня ўрад аб’явіў пра закрыццё Мінскага прадстаўніцтва НТВ да таго часу, калі НТВ прынясе афіцыйныя выбачэнні за рэпартаж Селіна. Да канца года НТВ не прынесла такіх выбачэнняў, і прадстаўніцтва канала ў Мінску застаецца зачыненым.

6-га лютага, неўзабаве перад мясцовымі выбарамі, прызначанымі на 2-е сакавіка, адна з віцебскіх радыёстанцый адмовіла кандыдату ад апазіцыі ў магчымасці звярнуцца да радыёслухачоў, хаця тры іншыя кандыдаты атрымалі эфірны час.

Згодна БАЖ, незалежныя газеты ў правінцыі падвержаныя самацэнзуры.

Пад час наведвання Воршы ў сакавіку міністр культуры Леанід Гуляка загадаў забраць некалькі апазіцыйных і незалежных газет, у тым ліку “Народную волю” і “БДГ”, з мясцовай бібліятэкі, бо “шкадлівай апазіцыйнай прэсе няма чаго рабіць у культурным цэнтры”.

Указам Савета Міністраў забаронены імпарт і экспарт друкаваных, аудыё- і відэаматэрыялаў ці іншых носьбітаў інфармацыі, “якія могуць прынесці шкоду эканамічным і палітычным інтарэсам краіны”. 11-га і 18-га чэрвеня ўлады канфіскавалі тыраж незалежнай “Прадпрымальніцкай газеты”, якая друкавала артыкулы “БДГ”.

6-га ліпеня чыноўнікі Міністэрства культуры і Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта загадалі зняць карціну Аляксея Марачкіна з мастацкай выстаўкі, прысвечанай 750-й гадавіне каранацыі Вялікага князя Міндоўга, заснавальніка Вялікага Княства Літоўскага. Карціна была прысвечана крытычнаму параўнанню паміж Лукашэнкам і князям Міндоўгам.

Хаця ў краіне існуе некалькі Інтэрнэт-правайдэраў, усе яны кантралююцца дзяржавай. Манаполія ўрада на паслугі Інтэрнэт абумоўлівае высокі кошт, нізкую якасць і абмежаванасць паслуг і дазваляе ўладам кантраляваць практычна ўсю электронную пошту. У адрозненне ад папярэдніх гадоў, сістэматычнага пазбаўлення доступа да Інтэрнэт з боку ўладаў не адбывалася. У чэрвені хакеры атакавалі вэбсайт, дзе была выкладзена кніга, крытыкуючая прэзідэнта Лукашэнку.

Акрамя абмежаванняў дзейнасці СМІ, урад працягваў абмяжоўваць свабоду адукацыі. Адміністрацыі універсітэтаў стваралі сур’ёзныя перашкоды даследванням на палітычна небяспечныя тэмы, такія як рух за незалежнасць краіны ў Савецкія часы, бо гэтая тэма супярэчыць палітыцы ўрада на інтэграцыю з Расіяй (гл. раздзел 1.c.). Усе незалежныя, недзяржаўныя, адукацыйныя ўстановы мусілі атрымаць спецыяльны дазвол уладаў на правядзенне адукацыйных семінараў ці лекцый. Па вартых даверу звестках, у незалежных універсітэтах існавала самацэнзура.

Па словах прэзідэнта Лукашэнкі, адукацыйныя ўстановы павінны служыць цэнтрамі распаўсюджвання новай дзяржаўнай ідэалогіі, а выкладчыкі павінны быць “актыўнымі прапагандыстамі”. 27-га сакавіка, у сваёй прамове пра вызначэнне дзяржаўнай ідэалогіі, Прэзідэнт заклікаў звольніцца ўсіх выкладчыкаў, якія адмаўляюцца падтрымліваць урадавую палітыку: “Калі вы не прымаеце ідэі, дэклараваныя ўрадам і Прэзідэнтам, не звяртайцеся па працу ў дзяржаўны ўніверсітэт”. Лукашэнка аб’явіў недапушчальным, “што адміністрацыя ці выкладчыкі адукацыйных устаноў не падзяляюць дзяржаўную ідэалогію і часам адкрыта супрацьстаяць ураду і кірунку, які яны абавязаныя падтрымліваць, калі з’яўляюцца элементам дзяржаўнай сістэмы”.

15-га траўня тагачасны міністр адукацыі Пётр Брыгадзін загадаў рэктарам універсітэтаў аддаваць прыярытэт распаўсюджванню новай дзяржаўнай ідэалогіі ў адукацыйных установах і дадаў, што праграма навучання і змест даследаванняў павінны адпавядаць прынцыпам ідэалогіі.

Акрамя таго, урад працягваў прыціск студэнтаў, якія ўдзельнічалі ў антыўрадавых акцыях, такіх як дэманстрацыі (гл. раздзел 2.b.). Незарэгістраванае Задзіночанне беларускіх студэнтаў (ЗБС) паведаміла, што, з пачаткам кампаніі па ўвядзенні ў адукацыйных установах новай дзяржаўнай ідэалогіі, студэнтаў вымушаюць уступаць у Беларускі Рэспубліканскі Саюз Моладзі (БРСМ). Вядомы як мінімум адзін выпадак, калі адміністрацыя ўніверсітэта (Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага універсітэта) папярэдзіла студэнтаў, што яны будуць пазбаўлены ільготаў і стыпендыі, калі не ўступяць у БРСМ.

На працягу года ўрад неаднаразова спрабаваў зачыніць адукацыйныя ўстановы, дзе вялося выкладанне на беларускай мове і іўрыце, выклікаўшы ў прадстаўнікоў адпаведных суполак меркаванні, што ўлады імкнуцца прадухіліць навучанне на беларускай мове і вывучэнне іудаікі (гл. раздзелы 2.c. і 5).

b.Свабоды мірных сходаў і асацыяцый

Канстытуцыі 1994 і 1996 гадоў гарантуюць свабоду мірных сходаў; аднак на практыцы ўрад значна абмяжоўваў гэтае права. Пасля правядзення многіх несанкцыяваных дэманстрацый супрацоўнікі міліцыі і іншых спецслужбаў білі і затрымлівалі дэманстрантаў, а таксама спрабавалі атрымаць прызнанні з дапамогай сілы.

Не менш чым за 15 дзён да дэманстрацыі, мітынгу ці сходу арганізатары павінны падаць заяўку ў мясцовыя органы ўлады для атрымання дазволу на правядзенне акцыі. Па законе, мясцовая ўлада павінна паведаміць аб прынятым рашэнні не менш чым за 5 дзён да запланаванай даты правядзення мерапрыемства. Аднак на працягу года падобныя дазволы рэгулярна не выдаваліся. Пасля выбараў 2001 года ў большасці выпадкаў такія дазволы альбо не выдаваліся, альбо для правядзення дэманстрацый адводзіліся цяжкадаступныя, аддаленыя ад цэнтра гарадоў раёны.

29-га жніўня пачаў дзейнічаць закон аб дэманстрацыях, які яшчэ больш абмяжоўвае права грамадзян на мірныя сходы і дазваляе ўраду зачыніць любую арганізацыю пасля аднаго правапарушэння. Да такіх парушэнняў адносяцца няздольнасць арганізатараў падтрымліваць законнасць і парадак у час дэманстрацыі; дэманстрацыі, якія прынеслі шкоду ў памеры прыблізна 67 000 долараў (140,7 мільёнаў рублёў); дэманстрацыі, якія парушылі правы і інтарэсы большасці насельніцтва альбо дзяржаўныя інтарэсы. Новы закон быў патрэбны, каб кадыфікаваць прэзідэнцкі дэкрэт 2001 года, які забараняў правядзенне дэманстрацый незарэгістраванымі арганізацыямі, абмяжоўваў колькасць удзельнікаў дэманстрацыі да 1000 чалавек, забараняў нашэнне масак і выкарыстанне незарэгістраваных флагаў і сімвалаў, а таксама плакатаў са зместам, які можа быць інтэрпрэтаваны як пагроза для дзяржаўнага ці грамадскага парадку (гл. раздзел 2.a.).

Па словах членаў апазіцыйных партый, улады часта адмаўлялі апазіцыйным групоўкам у дазволе збірацца ў грамадскіх будынках. Тым не менш, у Мінску часта адбываліся публічныя дэманстрацыі, колькасць удзельнікаў якіх складала ад некалькіх чалавек да некалькіх тысячаў. Але яны заўсёды знаходзіліся пад пільным надзорам уладаў, уключаючы адкрытую відэаздымку ўдзельнікаў дэманстрацыі міліцыяй і супрацоўнікамі спецслужбаў у цывільным. Дэманстрацыі праводзіліся і ў іншых частках краіны, але больш рэдка, што асабліва тычыцца ўсходніх рэгіёнаў каля мяжы з Расіяй.

14-га лютага міліцыя спыніла апазіцыйны марш, арганізаваны незарэгістраваным моладзевым рухам “Малады фронт”, у якім удзельнічала 50 чалавек. 17-га лютага пяць членаў Маладога Фронту, у тым ліку яго лідэр Павел Севярынец, былі асуджаныя на зняволенне тэрмінам ад 5 да 15 дзён.

Пасля дэманстрацыі “Народны марш за лепшае жыццё”, якая адбылася 12-га сакавіка, улады арыштавалі і асудзілі некалькі яго арганізатараў. Дзмітрый Бандарэнка, Андрэй Саннікаў, Людміла Гразнова, Леанід Малахаў, Юрый Хадыка і Валерый Леванеўскі, лідэр незалежнага забастоўчага камітэта прадпрымальнікаў, за удзел у дэманстрацыі былі асуджаныя на 15 дзён зняволення.

У час дэманстрацыі 23-га сакавіка, прысвечанай гадавіне заснавання Беларускай Нацыянальнай Рэспублікі, міліцыя арыштавала прыкладна 50 чалавек, у тым ліку лідэра Беларускага Народнага Фронту Вінцука Вячорку і актывіста БНФ Уладзіміра Кішкурна, а таксама членаў іншых апазіцыйных партый. Многія былі вызваленыя праз некалькі гадзін, але 23 чалавекі былі прызнаныя вінаватымі ва ўдзеле ў несанкцыянаваным мітынгу. 10 з абвінавачаных, уключаючы Вячорку, Кішкурна і Вячаслава Сіўчыка, былі асуджаныя на 15 дзён зняволення; 6 было цяжка аштрафавана, а 7 атрымалі папярэджанні. Валянцін Баранаў, арганізатар дэманстрацыі 23-га сакавіка, быў асуджаны на 14-дзённае зняволенне. Пасля суду Баранаў быў гаспіталізаваны з прычыны нездароўя, і яго прыгавор скасавалі. Тым не менш, яго справа пазней вярнулася ў суд, які паўторна высунуў супраць яго абвінавачванні.

3-га красавіка міліцыя затрымала прыблізна 15 членаў незарэгістраванага моладзевага руху “Зубр” пасля правядзення імі несанкцыянаванай дэманстрацыі перад замежнай амбасадай у Мінску ў падтрымку аперацыi па вызваленнi Iрака. Адзін з удзельнікаў быў прыгавораны да 10-дзённага зняволення, а два атрымалі папярэджанні. Чацвёртая, Таццяна Елавая, не з’явілася ў суд і была прыгаворана завочна да 10 дзён зняволення. 18-га чэрвеня Елавую арыштавалі ў школе, пасля таго як яна здала свой апошні іспыт. 20-га чэрвеня Елавая была памешчана ў шпіталь і прайшла курс лячэння ад інфекцыі, якой заразілася ў няволі. Пасля папраўкі Елавая была выпушчана з шпіталю і знікла. На канец года яна працягвала хавацца.

1-га кастрычніка Анатоль Шумчанка, кіраўнік рэспубліканскага грамадскага аб’яднання прадпрымальнікаў «Перспектыва», быў арыштаваны і прыгавораны да 5 дзён зняволення за ўдзел у арганізацыі дэманстрацыі, якая прайшла 3-га верасня перад будынкам Мінскай раённай адміністрацыі ў знак пратэсту супраць ціску гарадскіх уладаў на ўладальнікаў кіёскаў.

29-га кастрычніка Мінскі суд аштрафаваў восем членаў праваабарончага аб’яднання “Вясна”, у тым ліку яго старшыню Алеся Бяляцкага, на сумы ад 40 да 80 долараў (82 500-165 000 рублёў) за імправізаваную акцыю пратэсту супраць закрыцця аб’яднання “Вясна”, што адбылося ў Мінскім судзе днём раней (гл. раздзел 4).

30-га кастрычніка Аляксандр Бухвостаў, старшыня незалежнага Прафсаюзу працаўнікоў аўтамабільнага і сельскагаспадарчага машынабудавання, быў асуджаны на 10-дзённае зняволенне за спробу правесці ў цэнтры Мінска дэманстрацыю супраць росту парушэнняў правоў працоўных з боку уладаў (гл. раздзел 6.a.).

17-га лістапада два члены Кансерватыўна-хрысціянскай партыі былі аштрафаваныя на прыблізна 2299 долараў (2,5 мільёны рублёў) за арганізацыю марша, які адбыўся ў цэнтры Віцебска 2-га лістапада і быў прысвечаны Дзядам, дню памінання.

10-га лістапада Артур Фінкевіч, член незарэгістраванай моладзевай арганізацыі “Малады Фронт”, быў затрыманы за распаўсюджванне лістовак, заклікаючых прыйсці на дэманстрацыю 24-га лістапада. Зачэпкай для затрымання стала адсутнасць патрабуемых выдавецкіх дадзеных. 11-га лістапада Фінкевіч быў вызвалены, а 12-га арыштаваны зноў за распаўсюджванне аналагічных лістовак і прыгавораны да 15 дзён зняволення. Тры іншыя юнакі, якія былі затрыманыя разам з Фінкевічам за распаўсюджванне лістовак, атрымалі штраф у памеры 8 долараў (16500 рублёў). Пасля адбыцця пакарання Фінкевіч быў адразу прыцягнуты да суду ў сувязі з арыштам 10-га лістапада і асуджаны на 15-дзённае зняволенне.

24-га лістапада 17 чалавек было арыштавана ў цэнтры Мінска за ўдзел у несанкцыянаванай дэманстрацыі супраць магчымага праыядзення рэферэндуму, які б дазволіў прэзідэнту Лукашэнку падоўжыць свае паўнамоцтвы на трэці тэрмін. Два з арыштаваных былі прыгавораныя да 15 дзён зняволення, а яшчэ адзін – да 5-дзённага пазбаўлення волі. Дванаццаць непаўналетніх, якіх затрымалі ў час дэманстрацыі, адпусцілі. Большасць з гэтых вызваленых праігнаравала павестку аб выкліку ў суд.

2-га снежня Гомельскія абласныя ўлады забаранілі Партыі Камуністаў беларускай праводзіць у вобласці акцыі пратэсту супраць рэзкага росту тарыфаў на камунальныя паслугі.

20-га снежня прыкладна 20 членаў незарэгістраванай моладзевай арганізацыі “Зубр” правялі несанкцыянаваны пікет у сувязі са смерцю Андрэя Зайцава, былога члена “Зубра”, які ў 2002 годзе скончыў жыццё самагубствам, сцвярджаючы, што яго спрабавала завербаваць КДБ. 22-га снежня Гомельскі суд прыгаварыў пяць членаў “Зубра” да 5-дзённага зняволення за ўдзел у гэтай акцыі.

У адрозненне ад мінулых гадоў, не паступала звестак пра збіенне міліцыяй дэманстрантаў у час акцый пратэсту. Але паведамлялася, што міліцыянеры сілай запіхвалі дэманстрантаў у свае фургоны ў час затрымання.

Канстытуцыя забяспечвае свабоду асацыяцый, але на практыцы гэтае права жорстка абмяжоўвалася ўладамі. У 2001 годзе, у час выбарчай кампаніі, улады рэгулярна аказвалі ціск на членаў і прыхільнікаў апазіцыйных партый, канфіскоўвалі лістоўкі і друкаваныя матэрыялы (гл. раздзел 3). Акрамя таго, улады працягвалі спробы накладваць жорсткія абмежаванні на дзейнасць НДА (гл. раздзел 4).

На працягу года незарэгістраванае Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў паведамляла, што яго членаў, як і іншых студэнтаў, вымушалі ўступаць у арганізаваны ўладамі Беларускі Рэспубліканскі Саюз Моладзі.

Супрацоўнікаў дзяржаўных прадпрыемстваў стрымлівалі ад уступу ў незалежныя прафсаюзы (гл. раздзел 6.a.); чыноўнікі папярэджвалі асобаў, якія ўдзельнічалі ў адукацыйных праграмах з замежным фінансаваннем, што працягваць супрацоўніцтва з арганізацыямі-спонсарамі праграм непажадана.

Згодна закону, НДА, палітычныя партыі і прафесійныя саюзы павінны быць зарэгістраваныя; супрацоўніцтва з незарэгістраванай НДА з’яўляецца незаконным. Прэзідэнцкі дэкрэт № 24 ад 28-га лістапада ставіць умовай атрымання міжнароднай дапамогі рэгістрацыю арганізацыі ў Міністэрстве эканомікі. Дэкрэт забараніў дазволеную раней часовую дзейнасць у перыяд праходжання рэгістрацыі. Новы дэкрэт замарозіць дзейнасць НДА, якія адтрымліваюць замежную падтрымку, на той час, які займае працэдура перарэгістрацыі. Дэкрэт № 24 вызначае таксама, што любая мясцовая арганізацыя, якая атрымала “незаконную” замежную дапамогу (у тым ліку – ад незарэгістраванай НДА), будзе зачынена пасля аднаго парушэння.

Прыватным установам было забаронена выкарыстоўваць у якасці юрыдычных адрасоў прыватныя кватэры. З улікам таго, што ўлады кантралююць ці валодаюць многімі адміністрацыйнымі будынкамі, гэтае палажэнне прывяло да ўскладнення працэсу перарэгістрацыі ў сувязі з цяжкасцю знайсці некватэрны адрас.

Пасля пачатку працэса перарэгістрацыі ўлады заявілі, што, акрамя рэгістрацыі, арганізацыі павінны змяніць свае статуты так, каб у іх адюстроўвалася прызнанне Канстытуцыі 1996 года, і выключыць словы “народны” ці “нацыянальны” са сваіх назваў. У 1999 годзе папраўка да Закона аб грамадскіх аб’яднаннях надала гэтаму паведамленню законны статус, забараніўшы палітычным і грамадскім арганізацыям выкарыстоўваць у сваіх назвах словы “Беларусь”, “Рэспубліка Беларусь”, “нацыянальны” ці “народны”. Хаця большасць палітычных партый і аб’яднанняў, якія звярнуліся па перарэгістрацыю, атрымалі на яе дазвол, Асамблея НДА паведаміла, што да лета 2000 года перарэгістрацыю прайшлі толькі 1268 НДА, альбо 57 % ад той колькасці, якая існавала да прыняцця закона аб перарэгістрацыі. Міністэрства юстыцыі на розных падставах адмовіла у перарэгістрацыі 202 НДА, а 31 НДА у канцы года праходзіла працэдуру перарэгістрацыі.

Па статыстыцы Міністэрства юстыцыі, на працягу года было зарэгістравана 913 рэгіянальных аддзяленняў прафсаюзаў, 867 аддзяленняў грамадскіх арганізацый і 115 рэгіянальных аддзяленняў палітычных партый. Па гэтай жа статыстыцы, Міністэрства юстыцыі ліквідавала 51 НДА, многія з якіх вялі актыўную дзейнасць па раз’ясненні правоў чалавека і ідэй адкрытага грамадства. Згодна адной з праваабарончых НДА, большасць арганізацый, зарэгістраваных на працягу года, з’яўляецца спартыўнымі ці прадпрымальніцкімі, і ніводная з зарэгістраваных арганізацый не прапагандуе ідэі адкрытага грамадства.

На працягу года Міністэрства юстыцыі адмяніла рэгістрацыю некалькіх апазіцыйных партый і НДА у сувязі з іх юрыдычнымі адрасамі. Гэтыя арганізацыі не здолелі размясціцца ў