Справаздачы

Беларусь: Справаздача аб правах чалавека за 2000 год

26 лютага 2001 г.

Дзяржаўны Дэпартамент ЗША
Бюро па дэмакратыі, правах чалавека і працы

Беларусь мае форму праўлення, у якой амаль уся ўлада сканцэнтравана ў руках прэзідэнта і невялікага кола дарадчыкаў. Ад часу свайго выбрання ў ліпені 1994 года на пяцігадовы тэрмін у якасці першага прэзідэнта краіны, Аляксандр Лукашэнка нязменна кансалідаваў уладу ў выканаўчай галіне праз аўтарытарныя сродкі. Ён выкарыстаў лістападаўскі рэферэндум 1996 года для ўнясення змяненняў ў Канстытуцыю 1994 года з мэтаю пашырэння сваёй улады і падаўжэння тэрміна знаходжання на пасадзе.

Лукашэнка праігнараваў пастанову тагачаснага Канстытуцыйнага Суда аб тым, што Канстытуцыя не можа быць зменена праз рэферэндум. У выніку, існуючая палітычная сістэма заснавана на Канстытуцыі 1996 года, якая была прынята неканстытуцыйным чынам. Большасць суб'ектаў міжнароднай супольнасці выступілі з крытыкай праведзенага з парушэннямі рэферэндуму і не прызнаюць легітымнасці Канстытуцыі 1996 года, заканадаўчай улады або далейшага знаходжання Лукашэнкі ва ўладзе па-за тэрмінам законнага сканчэння яго паўнамоцтваў у чэрвені 1999 года. Парламенцкія выбары адбыліся ў кастрычніку, упершыню пасля рэферэндуму 1996 года. Арганізацыя бяспекі і супрацоўніцтва ў Еўропе (АБСЕ) і Бюро па дэмакратыі і правах чалавека заключылі, што выбары не адпавядалі міжнародным нормам і не былі ані свабоднымі, ані справядлівымі. Хаця змененая Канстытуцыя прадугледжвае фармальнае раздзяленне уладаў, прэзідэнт дамінуе над усімі іншымі галінамі праўлення. Заканадаўчая ўлада, якая скончыла сваю работу ў лістападзе 2000 года, не была абрана прамым чынам, а была створана з рэшткаў былога парламенту, які Лукашэнка ў хуткім часе пасля рэферэндуму 1996 года расфармiраваў. Канстытуцыя абмяжоўвае заканадаўчую ўладу магчымасцю правядзення сходаў двойчы ў год агульным працягам не больш, як у 170 дзён. Прэзідэнцкія ўказы, прынятыя у час, калі заканадаўчая ўлада не праводзіць сесію, маюць сілу закона, за выключэннем – тэарэтычным – выпадкаў, абмежаваных Канстытуцыяй 1996 года. Канстытуцыя 1996 года таксама дазваляе прэзідэнту выдаваць указы, маючыя сілу закона, у выпадках «выключнай неабходнасці і надзвычайнасці», -- палажэнне, якое Лукашэнка шырока інтэрпрэтуе. Судовая ўлада не з’яўляецца незалежнай.

Адказнасць за выкананне законаў і ўнутраную бяспеку падзелена паміж Камітэтам Дзяржаўнай Бяспекі (КДБ) і Міністэрствам Унутраных Спраў (МУС), якія падпарадкоўваюцца непасрэдна прэзідэнту. Грамадскія ўлады не валодаюць эфектыўным кантролем над сіламі бяспекі. Па загадах Лукашэнкі прэзідэнцкая ахова, першапачаткова створаная дзеля абароны вышэйшых афіцыйных дзеячоў, працягвала дзейнічаць супраць палітычных апанентаў Лукашэнкі без аніякага судовага або заканадаўчага кантролю. 25 мая 1999 года афіцыйна ўвайшоў у сілу Закон аб дзяржаўнай ахове. Закон, які ўжо дзейнічаў дэ-факто на працягу шэрагу гадоў, дае прэзідэнту права падначаліць усе органы бяспекі свайму асабістаму кіраванню. Прадстаўнікі органаў бяспекі здзейснілі шматлікія парушэнні ў галіне правоў чалавека.

Палітычнае кіраўніцтва краіны супрацьстаіць якім-небдзь істотным эканамічным рэформам і застаецца ідэалагічна адданым планавай эканоміцы. Улады заяўляюць, што валавы ўнутраны прадукт (ВУП) узрос на 6 працэнтаў, але многія незалежныя аналітыкі ставяць пад сумненне гэтую лічбу і кажуць, что любы рост, які мог мець месца, быў вынікам «сукупнай вытворчасці», падмацаванай далейшымі буйнымі крэдытамі ў стратны дзяржаўны сектар. Афіцыйныя асобы сцвярджаюць, што на душу насельніцтва ВУП застаўся пастаянным на ўзроўні $1400, але ў рэальных вызначэннях ён быў значна ніжэйшым. Большасць рабочых занятая ў дзяржаўным прамысловым і сельскагаспадарчым сектарах, дзе зарплаты ніжэйшыя за ўзровень у сярэднім па краіне, і затрымкі па зарплатах – хранічная з’ява. Хаця ненадзейнасць афіцыйнай статыстыкі ўскладняе дакладную ацэнку эканамічнага становішча, узровень жыцця ў многіх частках грамадства працягваў скарачацца. Улады заявілі, што сярэднемесячныя заробкі перавысілі $70 за месяц да канца года, хаця незалежныя аналітыкі адзначаюць, што гэта лічба меньшая. Жыхары невялікіх гарадоў і сельскай мясцовасці, дзе даходы асабліва нізкія, забяспечваюць сваё пражыванне за кошт незарэгістраванай эканамічнай дзейнасці і невялікіх агародаў.

Урад мае дрэнны паслужны спіс у галіне правоў чалавека, які істотна пагоршыўся па многіх паказчыках. Улады жорстка абмяжоўваюць права грамадзян на змяненне ўрада, і Лукашэнка прымаў жорсткія меры па нейтралізацыі палітычных апанентаў. Улады не зрабілі сур’езных намаганняў у справе даследвання знікненняў добра вядомых апазіцыйных палітычных дзеячаў, што мелі месца ў мінулым годзе. Органы бяспекі працягвалі збіенні палітычных апанентаў і затрыманых. На працягу года паступалі звесткі аб жорсткіх збіеннях у войску. Умовы ўтрымання ў турмах заставаліся нездавальняючымі. Органы бяспекі праводзілі беспадстаўныя арышты і затрымкі грамадзян, а лік арыштаў, выкліканых відавочна палітычнымі матывамі, узрос, хаця многіх з арыштаваных хутка адпускалі. Працяглыя затрымкі і прамаруджванні ў судовых справах былі звыклымі і таксама мелі месца ў шэрагу палітычна вострых справаў. Службы бяспекі парушалі недатыкальнасць асабістага жыцця грамадзян і ажыццяўлялі шчыльны нагляд за дзейнасцю апазіцыйных палітыкаў і прадстаўнікоў іншых слаёў насельніцтва. Працягваліся жорсткія абмежаванні ў дачыненні свабоды слова, сродкаў масавай інфармацыі і мірных сходаў, улады парушалі свабоду асацыяцый. Улады працягвалі ўскладаць абмежаванні на свабоду веравызнання і абмежавалі свабоду перамяшчэння. Прадстаўнікі ўрадавай службы бяспекі шчыльна наглядалі за назіральнікамі па правах чалавека і перашкаджалі іх дзейнасці. Насілле ў сям'і і дыскрымінацыя ў дачыненні да жанчын застаецца істотнай праблемай. Не знікалі праявы ціску супраць рымска-каталіцкай і пратэстанцкай цэркваў, а таксама бытавога антысемітызму. Улады катэгарычна працягвалі абмяжоўваць правы рабочых на свабоду аб’яднанняў, стварэнне арганізацый і заключэнне працоўных дагавароў. Гандаль жанчынамі складае праблему.

Захаванне правоў чалавека

Раздзел 1. Захаванне недатыкальнасці асобы, у тым ліку ад:

а. Палітычнага і пазасудовага забойства.

Звестак аб палітычных або пазасудовых забойствах не было.

За апошнія гады было некалькі выпадкаў знікнення палітычных дзеячоў (гл. Раздзел 1.b.). Звестак пра гэтых апанентаў рэжыму няма даволі доўгі час, без якіх-небудзь вартых даверу намаганняў з боку ўраду ў справе высвятлення іх месцазнаходжання. Наглядальнікі за захаваннем правоў чалавека лічаць, што яны былі забітыя за ўдзел у палітычнай дзейнасці.

b. Знікнення

За апошнія гады было некалькі выпадкаў знікнення палітычных дзеячоў.

7 ліпеня Зміцер Завадскі, аператар расійскага тэлеканала ОРТ, знік у Мінскім нацыянальным аэрапорце, калі чакаў Паўла Шарамета, журналіста ОРТ, які павінен быў прыехаць з Масквы. Калі Шарамет прыбыў у аэрапорт, Завадскага не было, але яго аўтамабіль быў знойдзены замкнёным на парковачнай пляцоўцы аэрапорта. У 1997 годзе Завадскі і Шарамет былі арыштаваныя беларускімі ўладамі за незаконны пераход беларуска-літоўскай граніцы пад час здымкаў дакументальнага фільма, у якім крытыкаваўся рэжым Лукашэнкі. У выніку палітычна афарбаванага судовага разгляду Шарамет і Завадскі атрымалі 2 гады і 18 месяцаў пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прыгавора, адпаведна. Улады абвінавацілі апазіцыю ў арганізацыі знікнення Завадскага, назвалі гэта правакацыяй, і пазней выказалі пагрозы ў адрас Шарамета аб магчымым ўзбуджэнні судовай справы аб паклёпе ў сувязі з інтэрв'ю, апублікаваным у незалежным друку, у якім Шарамет усклаў віну за знікненне Завадскага на Лукашэнку і службы аховы. Было распачата крымінальнае расследаванне па факце знікнення, але да канца года ніякіх зрухаў не адбылося (гл. Раздзел 2.а.). У лістападзе журналіст ОРТ Павел Шарамет паведаміў, што ў якасці падазроных па справе Завадскага было арыштавана некалькі дзеючых і былых служачых міліцыі, у тым ліку членаў элітнага падраздзялення «Алмаз» Міністэрства ўнутраных спраў. Улады не пацвердзілі, што арыштаваныя з’яўляюцца падазронымі па справе Завадскага, як не пацвердзілі і іх асобаў. Лукашэнка звольніў главу КДБ і Генеральнага пракурора пасля з’яўлення ліста, які, нібыта, быў напісаны афіцэрам КДБ, і ў якім сцвярджалася, што Завадскі  быў забіты групай былых і дзеючых афіцэраў службы бяспекі. У лісце таксама сцвярджалася, што вышэйшыя ўлады перашкаджалі следчым у канчатковым даследаванні справы. Лукашэнка заявіў, што гэты ліст сфабрыкаваны і паабяцаў узнавіць даследаванні па справе знікненняў; аднак да канца году далейшых зрухаў у гэтай справе не назіралася.

7 мая 1999 года былы міністр Унутраных Спраў Юры Захаранка знік у хуткім часе пасля таго, як паведаміў сваей сям’і ў тэлефоннай размове, што накіроўваецца дамоў. Захаранка, блізкі паплечнік затрыманага тады былога прэм’ер-міністра Міхаіла Чыгіра, знік пасля таго, як пачалося галасаванне на апазіцыйных прэзідэнцкіх выбарах, на якіх Чыгір быў адным з галоўных кандыдатаў. Даследванне пачалося праз 6 месяцаў, і дагэтуль няма ніякіх сведчанняў таго, што ўлады зрабілі канкрэтныя захады ў рашэнні гэтай справы. Урад не здолеў прадставіць якую-небудзь інфармацыю аб даследванні, нягледзячы на запыт Рабочай группы ААН па прымусовых знікненнях. Улады таксама перашкаджалі даследванням знікнення Захаранкі, наладжаных незалежнымі няўрадавымі арганізацыямі. У снежні жонка і дзеці Захаранкі атрымалі палітычны прытулак у заходнееўрапейскай краіне, у якой яны жылі са жніўня пасля таго, як абвінавацілі Лукашэнку ў прамым дачыненні да знікнення Захаранкі.

16 верасня 1999 года пасля трансляцыі сходу, які адбыўся раней у той самы дзень, па дзяржаўным тэлебачанні, на якім Лукашэнка загадаў кіраўнікам службаў бяспекі раздавіць «апазіцыйнае атрэб’е», знік намеснік старшыні Вярхоўнага Савета 13 склікання Віктар Ганчар разам са сваім сябрам, бізнесменам Анатолем Красоўскім. Ганчар, адметны антыўрадавы палітык, актыўна займаўся зборам сродкаў для апазіцыі. Незадоўга да знікнення Ганчар патэлефанаваў жонцы, каб паведаміць, што знаходзіцца па дарозе дадому. Пазней, на месцы, дзе на думку родных і сяброў гэтых людзей быў спынены аўтамабіль, у якім яны ехалі, было знойдзена бітае шкло і кроў. Як і ў выпадку са знікненнем Захаранкі, з боку афіцыйных следчых няма сведчанняў якога-небудзь прагрэсу ў вырашэнні гэтых спраў.

У чэрвені Інтэрпол даслаў афіцыйнае паведамленне беларускім сілавым структурам, што былая старшыня Нацыянальнага Банка Тамара Віннікава, якая знікла ў красавіку 1999 года з кватэры, дзе знаходзілася пад хатнім арыштам з 1997 года, знаходзіцца ў заходнееўрапейскай краіне. Віннікава адзначыла ў некалькіх інтэрв’ю прэсе, што хаваецца, каб пазбегнуць магчымай змовы супраць яе жыцця.

с. Катавання і іншага бязлітаснага, антыгуманнага або зневажальнага абыходжання або пакарання

Канстытуцыя 1996 года прадугледжвае недатыкальнасць асобы і, у прыватнасці, забараняе катаванні, а таксама бязлітаснае, антыгуманнае або зневажальнае абыходжанне; аднак паліцыя і ахоўнікі турмаў збіваюць затрыманых і вязняў. Супрацоўнікі праваахоўных органаў і турмаў могуць выкарыстоўваць фізічную сілу супраць затрыманых і вязняў толькі ў выпадках, калі апошнія аказваюць фізічнае супраціўленне, адмаўляюцца падпарадкавацца ўказанням турэмнай адміністрацыі, або «зламысна» парушаюць парадак адбывання зняволення. Аднак наглядальнікі за захаваннем правоў чалавека з пэўнасцю паведамляюць, што следчыя прымушаюць да прызнанняў праз збіенні і псіхалагічнае даўленне. Хаця подобныя дзеянні супярэчаць закону, улады рэдка, калі не сказаць, што ніколі, караюць тых, хто чыніць гэткія злоўжыванні. Ахоўнікі ўжываюць сілу супраць затрыманых, каб выцягнуць прызнанні, і ў часе сваёй звычайнай дзейнасці. Паліцыя таксама збівае дэманстрантаў (гл. Раздзелы 1.d. і 2.b.). 20 лістапада Камісія ААН супраць катавання выдала свае заключэнні і рэкамендацыі па трэцяй перыядычнай справаздачы па краіне. Камісія выказала заклапочанасць пагаршэннем сітуацыі з правамі чалавека і звярнула ўвагу на шматлікія скаргі на катаванні і антыгуманнае абыходжанне або пакаранне з боку дзяржаўных асобаў або з іх згоды. Гэтыя парушэнні здзяйсняліся ў дачыненні да палітычных апанентаў рэжыма і мірных дэманстрантаў.

14 студзеня Алег Воўчак, наглядальнік па правах чалавека і старшыня няўрадавай камісіі па даследванні знікнення былога Міністра унутраных спраў Юрыя Захаранкі, падаў скаргу ў Мінскую гарадскую пракуратуру пасля таго, як ніжэйшая судовая інстанцыя адмовілася прыцягнуць да крымінальнай адказнасці прадстаўнікоў міліцыі, якія збілі яго адразу пасля арышту 21 ліпеня 1999 года. Воўчак быў настолькі бязлітасна збіты, што мусіў звярнуцца за медыцынскай дапамогай для лячэння нанесеных пашкоджанняў. Міліцыянты адмаўлялі удзел у збіцці і сцвярджалі, што Воўчык напаў на іх і атрымаў цялесныя пашкоджанні, калі ўпаў і стукнуўся галовою аб стол. Адвакат Воўчака і іншыя наглядальнікі за правамі чалавека лічаць, што ўлады паспрабавалі пакрыць факт збіцця. Зварот Воўчака ў Мінскі гарадскі суд пазней таксама быў адхілены.

1 сакавіка актывісты апазіцыі Цімафей Дранчук, Леанід Малахаў і Філіп Клікушын былі арыштаваныя за дэманстрацыю перад будынкам прэзідэнцкай адміністрацыі і 3 сакавіка былі прыгавораныя да пяцідзённага зняволення. У часе адпраўкі з дому суда да месца часовага ўтрымання, 18-гадовы Дранчук быў збіты супрацоўнікамі міліцыі, што прывяло да сур’ёзных пашкоджанняў галавы. 5 сакавіка ён быў дастаўлены ў адзін са шпіталяў Мінска, дактары якога паставілі дыягназ, які сведчыць аб сур’ёзнасці атрыманых пашкоджанняў. Малахаў і Клікушын, паводле існуючых звестак, былі збіты адначасова з Дранчуком, аднак яны не атрымалі сур’ёзных пашкоджанняў. Яны аб’явілі галадоўку ў знак пратэсту супраць прыгавору і злоўжыванняў. Іх галадоўка не дала ніякіх вынікаў, і пасля пяцідзённага ўтрымання яны былі вызваленыя.

25 сакавіка пад час жорсткай акцыі прадстаўнікі сілаў бяспекі, апранутыя ва ўніформу і цывільную вопратку, збілі і затрымалі дэманстрантаў, якія сабраліся на плошчы Якуба Коласа ў цэнтры Мінска. Поводле назіральнікаў за правамі чалавека, было арыштавана і затрымана звыш 300 дэманстрантаў. Многія з іх былі жорстка збітыя (гл. Раздзел 2.b.). Юры Беленькі, намеснік старшыні кансерватыўнай хрысціянскай партыі Беларускага народнага фронту, быў бязлітасна збіты і пазней шпіталізаваны. Сілы бяспекі, паводле існуючых звестак, нанеслі ўдар дубінкай у твар Беленькага, накінулі куртку на галаву, павалілі і працягвалі збіваць яго нагамі. Беленькі быў затрыманы на 3 дні, пасля чаго дзяржаўны доктар паставіў дыягназ страсення мозгу. Звароты Беленькага да пракуратуры і судоў, каб прыцягнуць да адказнасці за збіццё сілы бяспекі, былі адхіленыя.

Поводле Кансультатыўна-назіральнай групы (КНГ) АБСЕ, у выніку «бессэнсоўнай і празмернай дэманстрацыі сілы» пяць дэманстрантаў, якія ўдзельнічалі ў маршы «Чарнобыльскі Шлях» 26 красавіка, былі «прымусова і з ужываннем сілы» затрыманыя міліцыяй (гл. Раздзелы 1.e. і 2.b.).

«Дзедаўшчына», практыка здзекаў над навабранцамі шляхам збіенняў і іншых форм фізічнага і псіхалагічнага злоўжывання, відавочна, не паслабла. За першыя 5 месяцаў гэтага года, паводле дзяржаўнай статыстыкі, было адзначана 30 падобных выпадкаў. Намаганні членаў сямей і наглядальнікаў за правамі чалавека па расследванні гэтых выпадкаў і іншых звестак аб «дзедаўшчыне» блакуюцца дзяржаўнымі ўладамі.

Умовы ўтрымання ў турмах нездавальняючыя і адзначаюцца вялікім перапаўненнем, нястачай прадуктаў харчавання і лекаў, распаўсюджваннем такіх захворванняў як туберкулёз, сіфіліс і ВІЧ/СНІД. Паводле наглядальнікаў за правамі чалавека, ўмовы ў турэмных шпіталях нездавальняючыя. Затрыманыя з месцаў папярэдняга ўтрымання таксама паведамлялі аб дрэнных ўмовах і адмове ў медыцынскім абслугоўванні, што прыводзiць да пагаршэння здароўя падчас чакання разгляду справы. Хаця афіцыйная статыстыка па перапаўненні турмаў адсутнічае, прадстаўнікі КНГ АБСЕ, якія наведалі месца ўтрымання вязняў у Віцебску ў чэрвені 1999 года, адзначылі, што ў адной камеры 16 вязняў жаночага полу дзялілі паміж сабой 10 ложкаў, у той час, як у другой, 14 вязняў ва ўзросце паміж 14 і 17 гадамі дзялілі 8 ложкаў.

У 1999 годзе была абвешчана ўрадавая амністыя для дробных парушальнікаў закону, мэтаю якой было зменшыць колькасць адбываючых пакаранне ў турмах. Наступная амністыя была зацверджана Нацыянальным Сходам 30 чэрвеня. Выконваючы абавязкі міністра ўнутраных спраў Міхаіл Удовікаў абвесціў 9 чэрвеня, што датэрміновае вызваленне або скарачэнне тэрмінаў прыгавору згодна з амністыяй 1999 года атрымалі 9700 вязняў, і што паводле новага заканадаўства гэтая амністыя можа быць ужыта ў дачыненні да 10700 вязняў, якія знаходзяцца ў турмах, і 2400 умоўна пакараных. Перад апошняй амністыяй, паводле Удовікава, налічвалася прыблізна 61000 вязняў. Незразумела, у якой меры апошняя амністыя была ажыццёўлена. Паводле Удовікава, гэтая амністыя распаўсюджвалася толькі на ветэранаў вайны, падлеткаў, адказных за дробныя злачынствы, пенсіянераў і інвалідаў. Вінаватыя ў эканамічных злачынствах маглі атрымаць амністыю толькі пасля кампенсацыі стратаў.

Вязні мужскога і жаночага полу ўтрымліваюцца асобна. Пасля інспекцыі папраўчай установы для жанчын у Гомелі ў чэрвені 1999 года, міністр Унутраных Спраў Юрый Сівакоў адзначыў у інтэрв’ю афіцыйнай прэсе, што, хаця яна павінна змяшчаць толькі 1350 зняволеных, у той час у ёй утрымлівалася 2800 чалавек. Няўрадавыя арганізацыі паведамілі, што існуючыя ўмовы ў турмах не палепшыліся на працягу года.

1 сакавіка дэпутат Вярхоўнага Савета 13 склікання і палітычны вязень Уладзімір Кудзінаў быў пераведзены ў адзіночнае зняволенне ў карцэр на 7 дзён за нібыта дрэнныя паводзіны, што ўключала ў сябе, як сцвярджаецца, адмову ад выканання ранішніх фізічных практыкаванняў і заўчасны ўход з пляцоўкі для курэння (гл. Раздзел 1.d.). Кудзінаў да гэтага быў пакараны за ўдзел у шахматным турніры без дазволу ўладаў турмы і за іншыя парушэнні «унутранага распарадку». Кудзінаву было таксама без тлумачэнняў адмоўлена ў наведванні яго членамі сям’і і святаром. Паводле наглядальнікаў за правамі чалавека, гэтыя пакаранні былі ўжыты для таго, каб выключыць Кудзінава са спісу тых, хто падпадаў пад амністыю або датэрміновае вызваленне.

11 ліпеня Іван Лемяшэўскі, былы кіраўнік групы дарадчыкаў Савета Міністраў, накіраваў адкрыты ліст да Лукашэнкі з заклікам пакласці канец палітычнаму пераследу яго сям’і. 21 чэрвеня сыну Лемяшэўскага Іллі стрэліў у грудзі чалавек у масцы. Гэты стрэл быў следствам ранейшай спробы сілаў бяспекі завербаваць Іллю шпіеніць за сваім бацькам. Калі Ілля адмовіўся, яго, згодна з паведамленнямі, папярэдзілі аб магчымых «цяжкіх наступствах». Паводле словаў Лемяшэўскага, да ягонага аўтамабіля былі ажыццёўленыя дзеянні, якія прывялі да дарожнага выпадку, а са слоў членаў сям’і, яны атрымлівалі шматлікія пагражальныя тэлефонныя званкі. Пагрозы і напады, відавочна, былі ў адпомсту за ўход у адстаўку з урадавай пасады (гл. Раздзел 2.а.).

Наглядальнікі за правамі чалавека часам атрымлівалі доступ у турмы з мэтаю азнаямлення з умовамі ўтрымання зняволеных, хаця ўлады не задаволілі некаторыя звароты адносна сустрэчы з асобнымі зняволенымі.

d. Беспадстаўнага арышту, затрымання і высылкі

Улады толькі крыху змянілі закон аб затрыманні, які застаўся з савецкіх часоў, і за гэты год сілы бяспекі па-ранейшаму беспадстаўна арыштоўвалі і затрымлівалі грамадзян, часцей за ўсё ў сувязі з дэманстрацыямі, некаторыя з якіх былі несанкцыяванымі. Працягваліся арышты па палітычных матывах, хаця большасць арыштаваных выходзіла на свабоду праз некалькі дзён.

Крымінальна-працэсуальным кодэксам прадугледжваецца, што міліцыя можа затрымаць асобу па падазрэнні ў злачынстве на 24 гадзіны без ордэра, каб за гэты час паведаміць аб затрыманні пракурору. Затым пракурор мае 48 гадзін, каб разгледзець пытанне законнасці затрымання. Калі пракурор лічыць затрыманне законным, падазроны можа ўтрымлівацца максімум 10 дзён без прад’яўлення фармальнага абвінавачвання. Аднак звычайна, калі прынята рашэнне аб затрыманні падазронага, фармальныя абвінавачванні прад'яўляюцца. Калі ў адрас падазронага высунута абвінавачванне, судовы працэс павінен распачацца ў межах двух месяцаў, хаця ў некаторых выпадках генеральны пракурор можа падоўжыць перадсудовае затрыманне да 18 месяцаў, каб правесці далейшае даследаванне. У выпадку, калі падазронага, якому было высунута абвінавачванне, адпускаюць пад падпіску аб нявыездзе, абмежаванняў у часе перадсудовых расследванняў няма. Закон дазваляе затрыманым звярнуцца ў суд (а не да пракурора) у справе вызначэння законнасці іх затрымання. Аднак на практыцы зваротам падазроных аб пераглядзе іх затрымання судамі часта не даюць ходу, бо затрыманыя залежаць ад літасці следчых, і афіцыйныя асобы, адказныя за затрыманне, не жадаюць адсылаць гэтыя звароты. У існуючым прававым кодэксе няма палажэння аб вызваленні пад заклад.

Згодна з законам, затрыманыя маюць магчымасць неабмежавана карыстацца прававой дапамогай, і для тых, хто не мае сродкаў наняць адваката, суд яго прызначае. Аднак следчыя звычайна забываюцца праінфармаваць затрыманых аб іх правах і праводзяць папярэднія допыты, не даючы затрыманым магчымасці пракансультавацца з адвакатам. Атрыманая такім чынам інфармацыя затым выкарыстоўваецца супраць падабароннага ў судзе. Нават калі адвакат абароны прызначаецца дзяржавай, ён падпарадкоўваецца выканаўчай уладзе. Доступ членаў сям’і да затрыманых на практыцы жорстка абмежаваны, і часта ім не паведамляецца, што член сям’і, нават непаўналетні, затрыманы.

19 студзеня Аляксандр Абрамовіч, лідэр барысаўскага філіяла сацыял-дэмакратычнай партыі, быў арыштаваны каля будынку Мінскага гарадскога суда перад пачаткам судовага працэсу над былым прэм’ер-міністрам Міхаілам Чыгіром (гл. Раздзел 1.e.). Абрамовіч трымаў плакат, які заклікаў пакласці канец пераследу лідэраў апазіцыі. Абрамовіча прыгаварылі да 7 дзён зняволення. У лютым Абрамовіч зноў быў арыштаваны і прыгавораны да 35 дзён зняволення за правядзенне трох несанкцыянаваных дэманстрацый: адной – супраць вайны ў Чачні, другой – супраць судовага працэсу над Чыгіром, і трэцяй – супраць судовага працэсу над мясцовым бізнэсмэнам. 25 красавіка Абрамовіч зноў быў арыштаваны пад час правядзення мітынгу ў Барысаве, прымеркаванага да 14 гадавіны Чарнобыльскай катастрофы. На мітынгу Абрамовіч крытыкаваў урад і быў арыштаваны адразу пасля таго, як разарваў здымак Лукашэнкі. Абрамовіча прыгаварылі да 5 дзён зняволення за «дробнае хуліганства».

4 лютага ў Гродне міліцыя арыштавала Уладзіміра Соўцу, члена Аб’яднанай грамадзянскай партыі і актывіста мясцовага саюза прадпрымальнікаў, за распаўсюджванне улётак з заклікам да агульнанацыянальнага страйку, які пачаўся 1 лютага. Соўцу затрымалі на некалькі гадзін, затым адвезлі ў суд, дзе з яго спагналі $7.50 (6600 рублёў) і пазней адпусцілі.

29 лютага падчас збору подпісаў пад петыцыяй супраць аб’яднання краіны з Расіяй, два актывісты Беларускага народнага фронту былі затрыманы на некалькі гадзін паліцыяй і пазней абвінавачаны ў нелегальным распаўсюджванні друкаваных матэрыялаў.

1 сакавіка Філіп Клікушын, Леанід Малахаў і Цімафей Дранчук былі арыштаваны паліцыяй за правядзенне несанкцыянаванай акцыі пратэсту каля будынку прэзідэнцкай адміністрацыі ў цэнтры Мінска ў падтрымку тых, хто знік (гл. Раздзел 1.с.).

23 сакавіка пяцёра маладзёжных актывістаў, двум з якіх было менш за 18 гадоў, былі затрыманы паліцыяй за распаўсюджванне улётак з заклікам да правядзення шэсця на Дзень Волі 25 сакавіка ў гонар заснавання Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 годзе. Адзін з актывістаў, Сяргей Шаўлякоў, засведчыў, што яго сям’я не была праінфармаваная аб яго затрыманні на працягу амаль чатырох гадзін пасля здарэння, што супярэчыць кодэксу аб адміністратыўных правапарушэннях. Усе пяцёра, па сведчаннях, знаходзячыся ў затрыманні, цярпелі славесныя пагрозы і знявагу з боку міліцыі.

25 сакавіка прыблізна 700 дэманстрантаў сабраліся на плошчы Якуба Коласа ў Мінску для правядзення шэсця на Дзень Волі. 24 сакавіка мінскія гарадскія ўлады забаранілі гэту дэманстрацыю, нягледзячы на звароты замежных і мясцовых наглядальнікаў за правамі чалавека з просьбай дазволіць мірнае правядзенне дэманстрацыі. У хуткім часе пасля таго, як дэманстранты сабраліся на плошчы, спецыяльныя вайсковыя і паліцэйскія сілы ў баявой амуніцыі ўварваліся ў натоўп, выкарыстоўваючы дубінкі, і пачалі збіваць і затрымліваць дэманстрантаў. Паводле мясцовых  адвакатаў па правах чалавека, за ўдзел у гэтай падзеі было арыштавана і абвінавачана звыш 300 дэманстрантаў. У сувязі з гэтай дэманстрацыяй былі арыштаваныя і пакараныя зняволеннем тэрмінам ад 5 да 7 дзен многія вядучыя апазіцыйныя палітыкі (гл. Раздзел 2.b.).

25 сакавіка дэпутат Вярхоўнага Савета 13 склікання і незалежны журналіст Валерый Шчукін быў арыштаваны міліцыяй у Віцебску пад час асвятлення апазіцыйнага мітынгу, прысвечанага заснаванню Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 годзе. Шчукіна асудзілі і прыгаварылі да 10 дзён зняволення за ўдзел у несанкцыянаванай дэманстрацыі. Пад час таго самага мерапрыемства быў арыштаваны і пазней прагавораны да 10-дзённага зняволення мясцовы апазіцыйны актывіст Уладзімір Плешчанка. Раман Салаўян, яшчэ адзін мясцовы апазіцыйны актывіст, быў арыштаваны і прыгавораны да зняволення тэрмінам на 5 дзён.

26 красавіка Анатоль Фёдараў, мясцовы лідэр Беларускага Народнага Фронту, быў арыштаваны міліцыяй за арганізацыю несанкцыянаванай дэманстрацыі ў Магілёве пры святкаванні 14 гадавіны Чарнобыльскай катастрофы. 26 красавіка былі таксама арыштаваны падчас удзелу ў дэманстрацыі «Чарнобыльскі Шлях» апазіцыйныя актывісты Юрый Кузьміцкі, Дзяніс Яроменка і Сяргей Церахаў. Кузьміцкага, які быў цяжка збіты паліцыяй, прыгаварылі да 5 дзён затрымання за ўдзел у дэманстрацыі. Яроменка быў асуджаны за незаконнае выкарыстанне сцягоў, эмблем, сімвалаў або плакатаў за тое, што нёс карыкатуру на Лукашэнку. Церахава прыгаварылі да 3 дзён затрымання за «выказванні ў адрас прэзідэнта непрыстойнай мовай» (гл. Раздзел 2.b.).

1 мая 14 апазіцыйных і праваабарончых актывістаў былі затрыманы міліцыяй у Магілёве пад час правядзення першамайскага мітынгу на цэнтральнай плошчы горада. Актывісты неслі бел-чырвона-белыя сцягі і апазіцыйную сімволіку і былі дастаўленыя ў аддзяленне міліцыі, дзе ўтрымліваліся некалькі гадзін.

21 мая былі арыштаваны міліцыяй у Барысаве падчас акцыі ў падтрымку былога прэм’ер-міністра Міхаіла Чыгіра Аляксандр Абрамовіч, Антон Цялежнікаў і Алеся Яўсюк. Абрамовіч і Цялежнікаў былі прыгавораны да 15 і 10 дзён зняволення адпаведна, а Яўсюк была аштрафаваная на $404 (390000 рублеў).

20 чэрвеня актывісты Аб’яднанай Грамадзянскай Партыі Аляксей Радзіўнаў і Уладзімір Раманоўскі былі затрыманыя міліцыяй каля будынку Урада ў цэнтры Мінска за правядзенне акцыі пратэсту супраць абмежаванняў палітычный дзейнасці; пазней у той самы дзень іх адпусцілі.

29 чэрвеня Аляксандр Абрамовіч зноў быў арыштаваны і асуджаны на 12 дзён зняволення за дэманстрацыю 19 чэрвеня ў Барысаве, пад час якой пратэстуючыя прывязалі сябе ланцугамі да флагштоку і запатрабавалі адстаўкі старшыні барысаўскага гарадскога выканаўчага камітэта.

27 ліпеня былі арыштаваныя і прыгавораныя да 5 і 7 дзён зняволення адпаведна за правядзенне несанкцыянаванай дэманстрацыі пратэсту ў Гомелі супраць усталявання «фашысцкага рэжыму» ў Беларусі Кацярына Гаравая і Ігар Парэмскі.

Невядомыя супрацоўнікі без уніформы, якія працуюць на службы бяспекі, рэгулярна хапаюць удзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый (гл. Раздзел 2.b.). Паводле даставерных звестак, супрацоўнікі органаў бяспекі, апранутыя ў цывільнае адзенне, часам пранікаюць ў шэрагі антыўрадавых дэманстрацый для таго, каб або паведаміць пра апазіцыйных удзельнікаў пратэстаў, або справакаваць сутычкі паміж дэманстрантамі і міліцыяй. Органы бяспекі часам прыбягалі да папярэдняга захопу арганізатараў і асобаў, якія лічыліся патэнцыяльнымі ўдзельнікамі маючых адбыцца дэманстрацый, у тым ліку тых, што былі санкцыянаваны ўладамі.

10 лютага ў артыкуле ў незалежнай газеце «Народная воля» Алег Батурын, супрацоўнік Міністэрства унутраных спраў, заявіў, што сутычка паміж дэманстрантамі і органамі бяспекі пад час марша свабоды-1, што адбыўся 17 кастрычніка 1999 года, была справакаваная апранутымі ў цывільнае адзенне супрацоўнікамі бяспекі па загаду Міністэрства Унутраных Спраў. Пасля публікацыі артыкула Батурын і яго брат, баючыся за сваю асабістую бяспеку ў Беларусі, папрасілі палітычнага прытулку ў Польшчы. 19 ліпеня Батурын у якасці ўцекача звярнуўся да Заходняга пасольства ў Мінску, сцвярджаючы, што яго выкралі невядомыя асобы, у якіх ён пазней пазнаў супрацоўнікаў беларускай службы бяспекі, і прымусова вярнулі ў Беларусь. 21 ліпеня Батурыну было прадастаўлена права свабоднага выезду з Беларусі для атрымання палітычнага прытулку ў іншай краіне. Хаця некаторыя факты ў справе выкрадання Батурына застаюцца няяснымі, большасць незалежных праваабарончых наглядальнікаў мяркуе, што прычынай падобнага абыходжання з ім паслужылі яго абвінавачванні ў адрас уладаў.

Супрацоўнікі сілаў бяспекі на працягу года рэгулярна затрымлівалі журналістаў і прадстаўнікоў недзяржаўных арганізацый.(гл. Раздзелы 2.b. і 4).

Пасля дэманстрацый органы бяспекі пазбаўлялі некаторых затрыманых магчымасці зносінаў са знешнім светам. У дадатак да соцень пратэстуючых супраць урада, якіх улады ўтрымлівалі некалькі гадзін або дзён, было некалькі адметных палітычных дзеячоў, якіх рэжым Лукашэнкi трымаў працяглы час у перадсудовым зняволенні, некаторых – больш за год.

11 лістапада 1997 года быў арыштаваны па абвінавачванні ў буйных растратах і хабарніцтве былы міністр сельскай гаспадаркі Васіль Лявонаў. Лявонава трымалі больш за 2 гады ў перадсудовым зняволенні, пад час якога ён перанес два сардэчных прыступы. Лявонаў абвясціў галадоўку пратэсту супраць адмовы турэмных уладаў прадаставіць яму медыцынскія сродкі, прынесеныя яго роднымі. 14 студзеня Лявонава прыгаварылі да 4 гадоў турэмнага зняволення з канфіскацыяй уласнай маёмасці за буйнамасштабныя растраты і хабарніцтва (гл. Раздзел 1.е.).

У лютым 1998 года міліцыя арыштавала Андрэя Клімава, паспяховага прадпрымальніка і члена Парламента, што быў незаконна распушчаны напрыканцы 1996 года, абвінаваціўшы яго ў растратах і іншых фінансавых парушэннях. Група падтрымкі Клімава і назіральнікі за правамі чалавека лічаць, што яго арышт і прысуд мелі палітычныя матывы, бо Клімаў з’яўляўся адметным крытыкам прэзідэнта Лукашэнкі і ўдзельнічаў у камісіі, якая даследавала парушэнні прэзідэнтам закону і Канстытуцыі. Тэрмін перадсудовага ўтрымання Клімава падаўжаўся некалькі разоў. Яго бязлітасна збілі ахоўнікі турмы 13 снежня 1999 года пасля таго, як у знак пратэсту ён адмовіўся пакінуць сваю камеру. Галоўны суддзя загадаў, каб яго даставілі ў залу суда. Ахова збіла яго і прымусова прыцягнула ў залу суда ў разарваным адзенні і без абутку. Хаця яму востра патрабавалася медыцынская дапамога, хуткая дапамога была выклікана толькі праз некалькі гадзін пасля гэтага. 17 сакавіка Клімаў быў асуджаны на 6 год з канфіскацыяй маёмасці за буйныя растраты і падробку дакументаў (гл. Раздзел 1.е.).

Бягучая статыстыка колькасці асобаў, што знаходзяцца ў перадсудовым зняволенні, і сярэдняя працягласць перадсудовага зняволення адсутнічае. Выконваючы абавязкі міністра ўнутраных спраў Міхаіл Удовікаў у прамове перад парламентам 9 чэрвеня сказаў, што ў перадсудовым зняволенні або пад дзеяннем пэўнага пакарання знаходзіцца прыблізна 100000 чалавек. У параўнанні са жніўнем 1998 года лік асобаў, што знаходзіліся ў перадсудовым зняволенні, складаў прыблізна 11000.

Улады не ўжываюць прымусовай высылкі, хаця былі даставерныя звесткі, што службы бяспекі пагражалі апазіцыйным палітычным дзеячам і лідэрам прафсаюзаў крымінальным пераследам або фізічнымі мерамі, калі тыя не спыняць сваёй дзейнасці і не пакінуць краіну.

е. Адмовы ў правядзенні справядлівага публічнага судовага працэсу

Канстытуцыя прадугледжвае незалежную судовую ўладу, аднак на практыцы судовая ўлада не з’яўляецца незалежнай і не ў стане ажыццяўляць кантроль за выканаўчай галіной улады і яе прадстаўнікамі. Рэформы, прынятыя ў падтрымку незалежнасці судовай улады ў 1995 годзе, засталіся невыкананымі. Рэферэндум па зменах у Канстытуцыі 1996 года надалей падпарадкаваў судовую ўладу выканаўчай галіне, надаўшы прэзідэнту ўладу прызначаць 6 з 12 членаў Канстытуцыйнага Суда, уключна са старшынёй. Астатнія шэсць прызначаюцца Саветам Рэспублікі, які сам па сабе складаецца з асобаў, прызначаных прэзідэнтам або абіраемых асобамі, якія знаходзяцца пад уплывам прэзідэнта. Прэзідэнт прызначае таксама старшыняў Вярхоўнага Суда і Вярхоўнага Эканамічнага Суда. Прэзідэнт таксама надзелены ўладай прызначаць і звальняць усіх раённых і вайсковых суддзяў.

Сістэма правасуддзя паўтарае былую савецкую мадэль і мае тры ярусы: раённыя суды, абласныя суды і Вярхоўны Суд. У выніку ўвядзення новай Канстытуцыі было зроблена некалькі змяненняў, у ліку якіх прамыя прэзідэнцкія прызначэнні. Канстытуцыйны Суд быў заснаваны ў 1994 годзе для вынясення рашэнняў па важных канстытуцыйных пытаннях, але, знаходзячыся ў залежнасці ад выканаўчай галіны ўлады, ён не можа аспрэчваць прэзідэнцкія ініцыятывы. У дадатак Канстытуцыйны Суд не мае сродкаў, каб уводзіць у дзеянне свае рашэнні.

Суддзі выносяць рашэнні па судовых справах; прысяжныя вызначаюць невінаватасць або вінаватасць толькі ў справах, прыгавор па якіх прадугледжвае вышэйшую меру пакарання, у якіх падабаронны сцвярджае сваю невінаватасць і патрабуе слухання справы ў судзе прысяжных. Суддзі залежныя ад Міністэрства юстыцыі ў плане забеспячэння судовай інфраструктуры і ад мясцовых чыноўнікаў выканаўчай улады ў плане забеспячэння ўмоваў жыхарства. У дадатак суддзі абавязаныя сваімі пасадамі прэзідэнту. Хаця пракуратура адмаўляе гэта, ёсць шматлікія даставерныя звесткі, што «тэлефоннае права» (практыка выканаўчых і мясцовых уладаў уздзейнічання на судовыя рашэнні) працягваецца.

18 мая ў прамове перед Парламенцкім сходам беларуска-расійскага саюза, якая асвятлялася сродкамі масавай інфармацыі і шырока крытыкавалася праваабарончымі наглядальнікамі як сведчанне адсутнасці судовай незалежнасці, Лукашэнка абвергнуў сцвярджэнні аб парушэннях правоў чалавека ў Беларусі і сказаў, што яны «надуманыя і празмерна раздзьмутыя Захадам… Мы не маем падобных парушэнняў». Ен прызнаў, што «шэраг некалі вядомых асоб», такіх як Чыгір і іншыя, былі прыцягнутыя за апошнія некалькі гадоў да адказнасці. Аднак «іх схапілі за крадзеж і яны атрымалі тое, што заслугоўваюць… Перад законам усе роўныя… Заакіянскім палітыкам не стае аб’ектыўнасці, таму што яны акружаюць злачынцаў, злодзеяў і хуліганаў арэолам палітычных пакутнікаў».

Пракуратуры, як і суды, арганізаваны ва ўстановы на раённым, абласным і рэспубліканскім ўзроўнях. Яны ў рэшце рэшт нясуць адказнасць перад генеральным пракурорам і падпарадкоўваюцца генеральнаму пракурору, які, паводле Канстытуцыі прызначаецца Саветам Рэспублікі. Пракуроры не з’яўляюцца незалежнымі і не маюць улады высунуць абвінавачванні супраць прэзідэнта або прэзідэнцкай адміністрацыі. 24 мая старшыня Канстытуцыйнага Суда Рыгор Васілевіч паведаміў журналістам, што мясцовы пракурор меў рацыю ў тым, што адхіліў скаргу, высунутую раней супраць прадстаўніка прэзiдэнцкай адміністрацыі. Паводле Васілевіча, артыкул 125 Канстытуцыі 1996 года ўскладае на Генеральнага Пракурора і іншых дзяржаўных пракурораў задачу па «кантролі за адпаведнасцю дзейнасці міністэрстваў, іншых ведамстваў, падпарадкаваных Савету Міністраў, мясцовых прадстаўнічых і выканаўчых уладаў, прадпрыемстваў, устаноў, няўрадавых арганізацый, афіцыйных і прыватных асобаў законам, пастановам, указам і іншым прававым актам». Ён сказаў, што пракуроры не маюць улады высоўваць абвінавачванні супраць прадстаўніка прэзідэнцкай адміністрацыі, таму што гэта ў кампетэнцыі прэзідэнта, а не Савета Міністраў.

У маі 1997 года Лукашэнка выдаў прэзідэнцкі ўказ № 12 «Аб некаторых мерах па паляпшэнні адвакацкай і натарыяльнай практыкі», які, паводле міжнародных правазнаўцаў і наглядальнікаў за правамі чалавека, сур’ёзна скампраметаваў незалежнасць адвакатаў ад уладаў. Гэты ўказ, які нібыта быў выдадзены ў адказ на празмерна высокія заробкі адвакатаў, падпарадкаваў усіх адвакатаў Міністэрству юстыцыі, якое кантралюе ліцэнзаванне адвакацкай дзейнасці і якое атрымала яшчэ большы кантроль над асацыяцыяй адвакатаў.

У жніўні 1999 года ў інспекцыйнай паездцы па Брэсцкай вобласці ў заходняй частцы краіны Лукашэнка зазначыў мясцовым рэпарцерам, што ён асабіста ажыццяўляе кантроль за «пэўнымі» бягучымі судовымі справамі, уключаючы справу былога прэм’ер-міністра і апазіцыйнага лідэра Міхаіла Чыгіра. Лукашэнка заявіў: «Яны пад маім кантролем, і я сам не дапушчу ніякай несправядлівасці». 30 жніўня 1999 года пад час работы ўрадавай міжведамаснай камісіі, якая асвятлялася ў сродках масавай інфармацыі, прэзідэнт Лукашэнка, як паведамляецца, зазначыў: «Для кіраўніка дзяржавы натуральна ажыццяўляць кантроль за той ці іншай крымінальнай справай…асабліва ў нашай краіне, дзе кіраўнік дзяржавы кантралюе ўсе галіны ўлады – заканадаўчую, выканаўчую і судовую».

Праваабаронца і адвакат Вера Страмкоўская атрымала пагрозу пазбаўлення права на адвакацкую дзейнасць пасля публічнай крытыкі рэжыму Лукашэнкі пад час знаходжання за мяжой у 1998 годзе і напрацягу ўсяго года. У спробе перашкодзіць дзейнасці Страмкоўскай Міністэрства Юстыцыі распачало даследванне і выдала папярэджанне створанай ёй праваабарончай няўрадавай арганізацыі. (гл. Раздзел 4).

Канстытуцыя прадугледжвае публічнасць судовых працэсаў, хаця могуць быць выключэнні ў выпадках, абумоўленых законам (напрыклад, у выпадках гвалтавання або па меркаваннях нацыянальнай бяспекі). Падабаронныя маюць законнае права прысутнічаць на пасяджэннях, дапытваць сведкаў і прадстаўляць сведчанні ад свайго імя. Аднак на практыцы гэтыя правы не заўсёды захоўваюцца. Права быць прадстаўленым адвакатам таксама не заўсёды захоўваецца на практыцы. Хаця Канстытуцыя 1996 года замацавала прэзумпцыю невінаватасці, на практыцы падабаронныя часта павінны даказваць сваю невінаватасць. Згодна з статыстыкай Беларускага Хельсінкскага Камітэту, у 1998 годзе пракуратурай было ўзбуджана 59700 крымінальных спраў. З іх толькі ў 272, ці менш за палову працэнта, падабаронныя былі апраўданы.

І падабаронныя і пракуроры маюць права падаць апеляцыю, і паводле звестак з прававых крыніцаў, у большасці крымінальных справаў падаюцца апеляцыі. Пры разглядзе апеляцыі ані падабаронныя, ані сведкі не з’яўляюцца перад судом; суд папросту разглядае пратакол і іншыя дакументы судовай справы ніжэйшай інстанцыі. Апеляцыі рэдка прыводзяць да адмены першапачатковага рашэння.

Удзельнікі антыўрадавых пратэстаў, арыштаваныя пасля дэманстрацый, падвяргаліся судовым справам накшталт канвееру, часта без права звярнуцца да адваката, або магчымасці прадставіць сведчанні, або выклікаць сведкаў.

14 студзеня былому міністру сельскай гаспадаркі Васілю Лявонаву было прысуджана 4 гады зняволення з канфіскацыяй маёмасці за буйныя растраты і хабарніцтва. Згодна з палажэннямі заканадаўства аб амністыі, Лявонаў быў вызвалены з турмы 5 кастрычніка пасля амаль 3-гадовага зняволення. Лявонаў нібыта атрымліваў у хабар мэбляю прыблізным коштам у $52 (42459 рублёў) і прадуктамі харчавання коштам $90 (73383 рублёў). Лявонаў быў арыштаваны 11 лістапада 1997 года; яго арышт быў засняты на відэстужку і паказаны па нацыянальным тэлебачанні. На відэастужцы паказана, як прадстаўнікі міліцыі дастаюць долары ЗША з пісьмовага стала Лявонава. Наступным днём, спасылаючыся на арышт Лявонава, Лукашэнка сказаў, што праваахоўчыя органы будуць «выкараняць карупцыю» не звяртаючы ўвагі на званні. Правазнаўцы і праваабаронцы зазначылі, што судовы працэс быў прасякнуты парушэннямі прававой працэдуры, уключаючы выкарыстанне ў парушэнне Крымінальнага кодэксу паказанняў, выцягнутых пад прымусам, ад якіх падабаронны пазней адмовіўся.

8 чэрвеня магілеўскія абласныя ўлады абвесцілі аб продажы маёмасці, якая належала Лявонаву і была канфіскаваная урадам пасля яго асуджэння. Дом і прылеглыя будынкі былі выстаўленыя на продаж за агульную суму ў $4500 (прыблізна 4320000 рублеў). Паводле праваабарончай арганізацыі «Хартыя `97», улады апублікавалі аб’яву аб продажы ў дзяржаўных газетах, не дачакаўшыся слухання іску, пададзенага членамі сям’і, каб заблакаваць продаж. Як паведамляецца, улады адмовіліся даць сям’і Лявонава магчымасць выкупіць гэтую маёмасць.

17 сакавіка мінскі суд прыгаварыў дэпутата Вярхоўнага Савета 13 склікання Андрэя Клімава да 6 гадоў зняволення па сфабрыкаваных абвінавачваннях у злачынствах, нібыта звязаных з выкарыстаннем службовай пасады, і буйных растратах, выкліканых выкананнем будаўнічай фірмай, якой ён кіраваў, дзяржаўных кантрактаў. Клімаў, судовы працэс над якім распачаўся ў ліпені 1999, знаходзіўся ў перадсудовым зняволенні з лютага 1998 года (гл. Раздзел 1.с.). Міжнародныя і мясцовыя праваабарончыя аглядальнікі лічаць, што гэты судовы працэс і прыгавор мелі пад сабой палітычныя матывы, прадыктаваныя жаданнем пакараць Клімава за ўдзел у кампаніі па імпічменце прэзідэнта Лукашэнкі у 1996 годзе. 22 жніўня апеляцыя Клімава была адхілена іншым мінскім судом без тлумачэнняў. Праваабаронцы лічаць, што апеляцыйны суд, адхіліўшы апеляцыю, не звярнуў увагі на шматлікія працэдурныя парушэнні.

19 мая паказальны палітычны працэс над апазіцыйным лідэрам і былым прэм’ер-міністрам Міхаілам Чыгіром скончыўся яго асуджэннем за злоўжыванне ўладай на пасадзе прэм’ер-міністра ў сувязі з прадастаўленнем адтэрміноўкі па выплаце мытных пошлін пэўнай кампаніі. Суд прыгаварыў Чыгіра да турэмнага зняволення тэрмінам на 3 гады з адтэрміноўкай выканання прыгавору на 2 гады. Суд таксама абавязаў яго выплаціць $220000 у якасці кампенсацыі стратаў. АБСЕ і іншыя абарончыя аглядальнікі адзначылі, што судовы працэс вызначаўся парушэннямі прававой працэдуры і меў на мэце перашкодзіць Чыгіру выступіць канкурэнтам ураду на запланаваных на 2001 год прэзідэнцкіх выбарах. Чыгір быў арыштаваны 30 сакавіка 1999 года як раз перад публічнай цырымоніяй па рэгістрацыі яго ўдзелу ў арганізаванай апазіцыяй прэзідэнцкай выбарчай кампаніі, накіраванай на прыцягненне ўвагі да надыходзячага сканчэння адведзенага законам 5-гадовага тэрміну знаходжання Лукашэнкі на пасадзе. Арышту папярэднічалі некалькі пагрозаў на адрас Чыгіра з боку супрацоўнікаў дзяржаўных праваахоўчых органаў, каб той спыніў сваю палітычную дзейнасць. Нягледзячы на пратэсты АБСЕ і шэрагу замежных урадаў, Чыгір заставаўся ў перадсудовым зняволенні з 30 сакавіка да 30 лістапада 1999 года.

30 мая, выступаючы на сходзе ўдзельнікаў арганізаванага дзяржаваю «грамадска-палітычнага дыялогу», Лукашэнка сказаў, што прыгавор Чыгіру быў мяккім. Звяртаючыся да кіраўніка КНГ АБСЕ, Лукашэнка сказаў: «Па вашых указаннях, калі хочаце, у выніку вашага ціску, хаця я гэтага не вітаў, вашаму кліенту (Чыгіру) шмат што даравалі… Калі б не АБСЕ, Чыгір быў бы вымушаны спачатку правесці як мінімум 5 гадоў у камеры, а затым дзе-небудзь у турме». Каментарыi Лукашэнкі былі шырока асуджаны мясцовымі праваабаронцамі як далейшае сведчанне таго, што суд над Чыгіром меў палітычныя матывы з прычыны яго апазіцыі рэжыму Лукашэнкі. 18 жніўня Вярхоўны Суд пасля апеляцый з боку Чыгіра і яго даверанай асобы, вярнуў справу ў гарадскі суд для далейшага даследвання. У сваей апеляцыі адвакат Чыгіра Юлія Чыгір адзначыла шматлікія працэдурныя памылкі, уключаючы незаконнае абмежаванне часу, з якім сутыкнулася абарона пры спробе пазнаёміцца з пратаколам суда ніжэйшай інстанцыі. 5 снежня Вярхоўны Суд скасаваў прыгавор супраць Чыгіра і вярнуў справу ў пракуратуру для далейшага даследвання. Судовая калегія пастанавіла, што следчыя і суддзі ў папярэднім судовым разглядзе не даследавалі цалкам усе факты справы. На прыканцы года дата правядзення судовага слухання справы не была вызначана.

19 чэрвеня Мікалай Статкевіч, старшыня Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі, і дэпутат Вярхоўнага Савета 13 склікання Валерый Шчукін былі абвінавачаны ў актыўным удзеле ў групавых дзеяннях, парушаючых спакой грамадзян, і былі асуджаны на 2 гады і 18 месяцаў зняволення з адтэрміноўкай прыгавору адпаведна. Статкевіч і Шчукін былі арыштаваныя адразу пасля маршу свабоды 17 кастрычніка 1999 года, які выліўся ў сутычкі паміж удзельнікамі пратэсту і АМАП. Статкевіч быў таксама абвінавачаны ў актыўным удзеле ў групавых дзеяннях, парушаючых спакой грамадзян, за несанкцыянаваную дэманстрацыю, што мела месца 27 чэрвеня 1999 года. Судовы працэс, які пачаўся 24 красавіка, быў пазначаны парушэннямі судовай працэдуры. У многіх выпадках сведкі былі не здольныя адрознiць Статкевіча ад Шчукіна і, па ўсёй верагоднасці, былі падрыхтаваныя. Большасць аглядальнікаў па пытаннях абароны правоў чалавека палічылі, што гэта судовая справа мела палітычныя матывы. 25 жніўня Вярхоўны Суд, спасылаючыся на працэдурныя і следчыя памылкі, прыняў апеляцыю, пададзеную Статкевічам і Шчукіным, скасаваў іх прыгаворы і вярнуў справу ў Мінскі гарадскі суд для даследвання і правядзення новага судовага працэсу.

12 ліпеня 1999 года Уладзімір Раўкоў, намеснік рэктара Гомельскага медыцынскага інстытуту, быў арыштаваны разам з 17 іншымi супрацоўнікамi інстытута па абвінавачваннях у карупцыі. З 18 арыштаваных толькі Раўкоў заставаўся ў зняволенні да канца года, на той момант да яго справы чарга яшчэ не дайшла. Следчыя адмовілі жонцы Раўкова, Наталлі Раўковай, абараняць яго ў судзе. Турэмныя адміністратары, па звестках, адмовілі Раўкову ў адэкватным медыцынскім абслугоўванні. Праваабарончыя наглядальнікі засведчылі, што гэтая справа мае палітычныя матывы па прычыне папярэдняй крытыкі Гомельскім медыцынскім інстытутам неналежнай увагi з боку ўраду да праблем, звязаных з Чарнобылем.

20 кастрычніка Юлія Чыгір, жонка Міхаіла Чыгіра, была прызнаная вінаватай у супраціўленні афіцэру міліцыі і атрымала 2 гады зняволення з адтэрміноўкай выканання прыгавору. 19 мая Юлія Чыгір нанесла ўдар у вуха афіцэру міліцыі, калі той сілаю спрабаваў заблакаваць уваход яе з паплечнікамі ў будынак Мінскага гарадскога суда ў дзень вынясення Чыгіру прыгавора. АБСЕ і праваабаронцы сцвярджаюць, што судовая пастанова супярэчыла паказанням сведкаў у сувязі з падзеямі 19 мая і што гэтая пастанова мела палітычныя матывы.

Хаця ўлады дазволілі прадстаўнікам КНГ АБСЕ наведаць дэпутатаў Вярхоўнага Савета Клімава і Кудзінава, і былога міністра сельскай гаспадаркі Лявонава, улады адмовіліся даць дазвол на наведванне тых самых зняволеных іншым замежным дыпламатычным і праваабарончым аглядальнікам (гл. Раздзел 1.d.). 5 ліпеня Генеральная пракуратура адмовіла КНГ АБСЕ у дазволе на наведванне Уладзіміра Раўкова, зняволенага намесніка рэктара Гомельскага медыцынскага інстытута, чый арышт, як выглядае, мае палітычныя матывы, і здароўе якога ў нездавальняючым стане.

f. Свавольнага ўмяшання ў прыватнае жыццё, сям’ю, дом або карэспандэнцыю.

Канстытуцыя прадугледжвае абарону ад незаконнага ўмяшання ў асабістае жыцце грамадзяніна, у тым ліку ўварванне ў прыватныя, тэлефонныя і іншыя зносіны; аднак на практыцы Урад не захоўвае гэтых правоў. Хаця недатыкальнасць жылля таксама прадугледжана Канстытуцыяй, у якой засведчана, што «ніхто не мае права ўвайсці без законнай прычыны ў жылое памяшканне і іншую нерухомасць грамадзяніна супраць яго волі», на практыцы нагляд ураду за жыллём, тэлефонамі і кампьютэрамі па-ранейшаму не змяншаецца. Існуе агульнае меркаванне, што КДБ уваходзіць у дамы без дазволу, праводзіць несанкцыянаваныя вобыскі і чытае пошту. Палітычныя, праваабарончыя і іншыя няўрадавыя арганізацыі сцвярджаюць, што за іх размовамі і карэспандэнцыяй звычайна сочаць службы бяспекі. Некаторыя апазіцыйныя дзеячы выказваюць сваё нежаданне адносна наведвання некаторых замежных пасольстваў з прычыны апасення рэпрэсій.

Амаль усе апазіцыйныя палітычныя дзеячы дапускаюць, што ўлады сочаць за іх дзейнасцю і размовамі. Рэжым Лукашэнкі нічога не робіць, каб абвергнуць гэтыя дапушчэнні. Міліцыянеры, якія стаяць на пасту каля дыпламатычных місій, вядуць улік візітаў палітычных апазіцыйных лідэраў. У дадатак, нават прадстаўнікі гэтага рэжыму не з’яўляюцца выключэннем для нагляду.

У чэрвені старшыня Аб’яднанай Грамадзянскай Партыі Анатоль Лябедзька, адкрыты апанент рэжыму Лукашэнкі, адшукаў прыстасаванне для падслухоўвання, далучанае да тэлефону ў яго кватэры. Незалежныя аналітыкі лічаць, што гэтае прыстасаванне было зроблена і ўсталявана ў кватэры службамі бяспекі.

Органы бяспекі рэгулярна рабілі рэйды і абшуквалі кватэры апазіцыйных палітыкаў, часта без ордэра. Напрыклад, 19 красавіка, прадстаўнікі міліцыі і КДБ правялі незаконны вобыск у кватэры Галіны Юрынай, актывіста апазіцыі, канфіскавалі ўлёткі да маючай адбыцца арганізаванай апазіцыяй дэманстрацыі, а таксама асабістыя рэчы, і затрымалі Юрыну на некалькі гадзін. 23 жніўня, Юрына была спынена супрацоўнікамі бяспекі, і ўлёткі ў падтрымку байкота парламенцкіх выбараў былі адабраныя з яе аўтамабіля без ордэра.

Сілы бяспекі спрабавалі завербаваць Іллю Лемяшэўскага, сына былога кіраўніка групы дарадчыкаў Савета Міністраў, каб шпіёніць за сваім бацькам. 21 чэрвеня пасля адмовы ад такой прапановы чалавек у масцы стрэліў Іллі ў грудзі (гл. Раздзел 1.с.).

31 ліпеня 75-гадовы Васіль Старавойтаў, былы дырэктар агра-прамысловага прадпрыемства «Рассвет» звярнуўся ў міліцыю, каб узбудзіць крымінальную справу супраць дзвюх асоб, якія 28 ліпеня спрабавалі ўвайсці ў яго дом і пагражалі яму. Старавойтаў быў вызвалены з папраўча-працоўнага лагеру ў лістападзе 1999 года пасля двухгадовага зняволення за злоўжыванне дзяржаўнымі крэдытамі. Абаронцы правоў чалавека ў краіне лічаць, што Старавойтаў быў арыштаваны, каб адцягнуць увагу ад небагатага ўраджаю пры шырокамаштабным субсідаванні дзяржаўных гаспадарак. Як паведамляецца, гэтыя дзве асобы патэлефанавалі Старавойтаву і сказалі, што хочуць перадаць пасланне ад зняволенага былога міністра сельскай гаспадаркі Лявонава (гл. Раздзел 1.е.). У хуткім часе пасля званка два мужчыны падышлі да дзвярэй дома Старавойтава і прадставіліся як следчыя міліцыі і КДБ і пагражалі ўжыць супраць Старавойтава фізічную сілу, калі той не пусціць іх у хату. Была выклікана міліцыя і ўварвальнікі былі арыштаваныя. Гэты інцыдэнт знаходзіўся ў стане расследавання на прыканцы года.

КДБ, МУС і пэўныя пагранічныя аддзелы маюць права карыстацца прыборамі для праслухоўвання тэлефонных размоў, але згодна з законам павінны атрымаць дазвол пракуратуры на іх устаноўку. Пракуратура не ажыццяўляе незалежнай дзейнасці, і таму палажэнне аб «адпаведным працэсе» у адносінах да праслухоўвання тэлефонных размоў губляе ўсялякі сэнс. Ахова прэзідэнта (або служба бяспекі), сфармаваная ў 1995 годзе, працягвала праводзіць нагляд за дзейнасцю палітычных апанентаў прэзідэнта. За бюджэтам і дзейнасцю аховы прэзідэнта няма ні судовага, ні заканадаўчага нагляду, і выканаўчая ўлада неаднаразова адхіляла спробы ажыццявіць падобны нагляд.

У 1999 годзе Нацыянальны Сход перагледзеў кодэкс адміністрацыйных парушэнняў, каб павялічыць адказнасць тых, хто перашкаджае рабоце служачых КДБ. Напрыклад, адзін з заканадаўчых артыкулаў забараняе перашкаджаць работнікам КДБ уваходзіць у межы валоданняў кампаніі, установы або арганізацыі, непадпарадкаванне рашэнням правесці аўдытарскую праверку або інспекцыю, а таксама неабгрунтаванае абмежаванне або адмову ад прадастаўлення інфармацыі, а таксама доступ да інфармацыйных сістэм кампаніі і баз дадзеных. Гэты перапрацаваны кодэкс застаецца ў сіле.

У 1997 годзе Міністэрства сувязі ўнесла змены ў дагаворы на тэлефоннае абслугоўванне. Новыя дагаворы забараняюць абанентам выкарыстоўваць тэлефонную сувязь насуперак дзяржаўным інтарэсам і грамадскаму парадку. Міністэрства мае права спыніць тэлефоннае абслугоўванне для тых, хто парушае гэта палажэнне.

Прэзідэнцкі ўказ № 218, выдадзены ў 1997 годзе, забараняе імпарт і экспарт друкаванай, аўдыё і візуальнай прадукцыі, якая можа «пашкодзіць» эканамічным і палітычным інтарэсам краіны (гл. Раздзел 2.а.). Гэты ўказ застаецца ў сіле.

23 лістапада 1999 года Лукашэнка падпісаў указ № 40, які дазваляе ўладам нацыяналізаваць маёмасць любой асобы, калі прэзідэнт палічыць, што гэтая асоба прычыніла фінансавыя страты дзяржаве. Паступілі звесткі, што гэты ўказ ужываўся, у праватнасці супраць бізнесмэнаў. Улады таксама выступілі з пагрозай адабраць маёмасць былой старшыні Цэнтральнага Банка Тамары Віннікавай.

Раздзел 2. Захаванне грамадзянскіх свабодаў, у тым ліку:

а. Свабоды слова і друку

Канстытуцыя прадугледжвае свабоду слова і друку, а таксама свабоду на атрыманне, захаванне і распаўсюджванне інфармацыі; аднак на практыцы рэжым абмяжоўвае гэтыя правы. Выканаўчая галіна працягвала ціск на свабоду слова. Насуперак канстытуцыйным палажэнням, указ урада 1998 года абмежаваў права грамадзян на выказванне ўласнай думкі. Хаця незалежныя сродкі масавай інфармацыі застаюцца даступнымі ў Мінску, часткаю далейшага ціску на дзейнасць апазіцыі стала актывізацыя ўладамі кампаніі наступу на сродкі масавай інфармацыі. Улады працягвалі жорсткае абмежаванне права на свабоду друку праз амаль што манапольнае валоданне сродкамі вытворчасці друкаванай прадукцыі, распаўсюджваннем на нацыянальным узроўні, сродкамі вяшчання, такімі як радыё і тэлебачанне і праз адмовы ў акрэдытацыі журналістаў, якія крытыкуюць рэжым. Улады таксама павялічылі эканамічны ціск на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, вымушаючы рэкламадаўцаў касаваць пэўныя рэкламныя аб’явы, а таксама праз штрафы і іншыя адміністрацыйныя меры ўздзеяння. Работнікаў некаторых дзяржаўных прадпрыемстваў адгаворваюць ад падпіскі на незалежныя газеты і часопісы.

У 1996 годзе Лукашэнка падпісаў указ, згодна з якім усе галоўныя рэдактары падтрымліваемых дзяржаваю газет, павінны стаць афіцыйнымі дзяржаўнымі служачымі і членамі мясцовых уладаў адпаведнага ўзороўню. Яшчэ адзін указ даў права Міністэрству друку размяркоўваць выпускнікоў журналісцкіх навучальных устаноў, падтрымліваемых дзяржаваю, для работы ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі ў якасці кампенсацыі за вучобу. Гэтыя ўказы застаюцца ў сіле.

Прэзідэнцкі ўказ № 5, выдадзены ў 1997 годзе, забараняе шэраг відаў дзейнасці з шырокім тлумачэннем і абмяжоўвае свабоду выказванняў. Напрыклад, гэты ўказ забараняе асобам нашэнне плакатаў або сцягоў з афіцыйна незарэгістраванымі ў дзяржаве эмблемамі, а таксама з эмблемамі, сімваламі і надпісамі «змест якіх мае намерам нанесці ўрон дзяржаўнаму і грамадскаму ладу, правам і законным інтарэсам грамадзян». Гэты ўказ забараняе таксама дзейнасць, накіраваную на «знявагу годнасці і гонару адказных асобаў дзяржаўных органаў». Гэты ўказ выкарыстоўваецца для пераследу і грашовых спагнанняў з тых, хто носіць сімвалы, якія падкрэсліваюць незалежнасць краіны, такія як бел-чырвона-белы сцяг.

Закон аб паклёпе не робіць размежавання паміж прыватнымі і грамадскімі асобамі для ўзбуджэння іскаў аб паклёпе. Дзяржаўная асоба, якую крытыкуюць за дрэннае выкананне абавязкаў, можа папрасіць пракурора прад’явіць іск газеце, якая надрукавала гэтую крытыку. У чэрвені 1998 года ніжняя палата Нацыянальнага Сходу адобрыла акт, у якім агаворваецца, што публічныя абразы або дыскрэдытацыя прэзідэнта могуць быць пакараныя зняволеннем тэрмінам да 4 гадоў, 2 гадоў у працоўным лагеры або вялікім штрафам. Аднак звестак аб тым, што хто-небудзь быў арыштаваны або абвінавачаны ў падобным парушэнні, няма, і гэты акт, відавочна, быў распрацаваны галоўным чынам як сродак запалохвання. Яго палажэнні застаюцца ў сіле.

У 1997 годзе Савет Міністраў выдаў указ, які забараняе і абмяжоўвае рух пэўных тавараў праз мытныя граніцы. Гэты ўказ у прыватнасці забараняе імпарт і экспарт друкаваных, аўдыё і відэа матэрыялаў, або іншых сродкаў інфармацыі «якія могуць пашкодзіць эканамічным і палітычным інтарэсам краіны». Некаторыя выданні, звязаныя з апазіцыяй, якія выдаваліся за межамі краіны, аказаліся мішэнню для гэтага ўказу. Хаця ў папярэднія гады назіраўся шэраг выпадкаў, калі работнікі мытні канфіскавалі апазіцыйныя матэрыялы на межах краіны, у апошні час звесткі пра падобныя інцыдэнты не паступалі.

У студзені 1998 года ўвайшлі ў сілу больш жорсткія рэгулюючыя палажэнні, у выніку увядзення дапаўненняў у Закон аб друку і іншых сродках масавай інфармацыі, прынятыя Саветам Рэспублікі ў снежні 1997 года. Новыя рэгулюючыя палажэнні надаюць большую свабоду дзеянняў уладам па забароне і цэнзуры крытычных матэрыялаў. Напрыклад, Дзяржаўны камітэт па друку атрымаў права спыняць тэрмінам на тры месяцы публікаванне перыядычных выданняў або газет без пастановы суда.

17 снежня 1999 года Лукашэнка падпісаў новыя дапаўненні да закону «Аб друку і іншых сродках інфармацыі». Дапаўненні забараняюць сродкам масавай інфармацыі распаўсюджанне інфармацыі ад імя палітычных партый, прафсаюзаў і няўрадавых арганізацый, якія не зарэгістраваны ў Міністэрстве Юстыцыі.

7 красавіка ўвайшоў у сілу новы прэзідэнцкі ўказ аб «Выкарыстанні юрыдычнымі асобамі назвы Рэспубліка Беларусь». Гэты ўказ дазваляе выкарыстанне юрыдычным асобам назвы краіны ў назве сваёй кампаніі толькі пасля спецыяльнага дазволу Прэзідэнта. Згодна з гэтым указам і па меркаваннях незалежных правазнаўцаў, незалежны друк пазбаўлены права выкарыстоўваць назву краіны ў назве сваіх выданняў.

Незалежныя газеты шырока даступныя ў Мінску, але па-за межамі сталіцы ў большасці гарадоў маюцца толькі мясцовыя газеты, лічаныя з якіх з’яўляюцца незалежнымі. 20 студзеня ўлады прымусілі аршанскі Цэнтр Філона Кміты спыніць выданне штодзённай газеты «Куцейна», пасля таго, як гэтай газеце было адмоўлена ў афіцыйнай рэгістрацыі. «Куцейна» была вядомай сваімі крытычнымі рэпартажамі аб урадзе. Нягледзячы на шматлікія звароты замежных і мясцовых праваабарончых аглядальнікаў, газета не была зарэгістравана і не ўзнавіла сваей дзейнасці.

У лютым галоўныя рэдактары шасці буйнейшых незалежных газет краіны даслалі адкрыты ліст прэм’ер-міністру Уладзіміру Ярмошыну, патрабуючы пакласці канец дыскрымінацыйным мерам, якія дзяржава ўжывае супраць іх. У лісце адзначаецца, што дзяржаўная паштовая служба нядаўна ўзняла стаўкі па распаўсюджванні для незалежных газет на 400-600 працэнтаў, у той час як дзяржаўныя выданні атрымалі скідкі па распаўсюджванні. У ім таксама сцвярджалася, што павелічэнне ставак падрывае свабоду друку.

24 красавіка Гродзенскі Гарадскі Выканаўчы Камітэт адмовіў у рэгістрацыі незалежнай газеце «Рэпарцёр», якая часта выступала з крытыкай уладаў, на той падставе, што выдаўцы не змаглі даказаць законнасць карыстання офіснымі плошчамі. Пазней, гарадскім выканаўчым камітэтам без далейшых тлумчэнняў была таксама адхілена другая заяўка на рэгістрацыю. 25 жніўня паступілі звесткі, што гарадская выканаўчая ўлада ў трэці раз адмовіла ў рэгістрацыі. У рэзалюцыі аб адмове ў рэгістрацыі гарадская выканаўчая ўлада спаслалася на «лішак газет у Гродне і непатрэбу мець яшчэ адну».

11 мая Вярхоўны Эманамічны Суд Беларусі адхіліў апеляцыю незалежнай газеты «Наша Ніва» аб неабгрунтаванасці папярэджання, вынесенага Дзяржаўным камітэтам па друку ў сакавіку. Газета была папярэджана за публікацыю ліста чытача, у якім, як зазначыў камітэт, выказвалася «нецярпенне да рускіх» у парушэнне артыкула 5 Закона аб сродках інфармацыі, які забараняе выкарыстанне сродкаў інфармацыі для распальвання этнічнай варожасці. Ліст, які называўся «Я зайздрошчу Чачні», крытыкаваў расійскую бязлітаснасць у Чачні і выступаў у абарону беларускай мовы і культуры. 15 мая «Наша Ніва» была папярэджана ў другі раз за публікацыю артыкула пад назваю «Зараза фашызму: Лукашэнка капіруе Гітлера», напісаную Сямёнам Шарэцкім, старшынёй Вярхоўнага Савета 13 склікання, які ў бягучы час знаходзіцца ў Літве ва ўскладзенай самім на сябе ссылцы. Папярэджанне, па звестках, было выдадзена згодна з артыкулам 5 Закона аб сродках інфармацыі за «недапушчальнасць злоўжывання свабодай масавай інфармацыі». Артыкул 16 Закона аб сродках інфармацыі сцвярджае, што газета можа быць закрытая пасля атрымання больш чым аднаго папярэджання на працягу года.

29 мая дзве незалежныя крытычна пастаўленыя да ўраду газеты «Народная воля» і «Беларуская дзелавая газета» (БДГ) атрымалі папярэджванні за «злоўжыванні свабодай масавай інфармацыі» згодна з артыкулам 5 Закона аб сродках інфармацыі. БДГ была папярэджана за публікацыю 22 лютага артыкула Сямена Букчына «Малітва ў канцэнтрацыйным лагеры Біркенау». Дзяржаўны камітэт па друку сцвярджаў, што гэты артыкул «стварае напружанасць у польска-яўрэйскіх» адносінах. У другім папярэджанні ў адрас БДГ за публікацыю адказу на артыкул Букчына, цвердзілася, што ён «зневажае грамадзян Расійскай Федэрацыі».

«Народная воля» атрымала папярэджанне за артыкул Івана Макаловіча, у якім было змешчана пытанне «Ці трэба нам прасіць НАТО аб дапамозе?». Другое папярэджанне было зроблена за публікацыю артыкула Сяргея Папкова, намесніка старшыні кансерватыўнай Хрысціянскай партыі беларускага народнага фронту (КХП). Паводле Дзяржаўнага камітэту па друку КХП не была зарэгістравана ў Міністэрстве Юстыцыі, і таму артыкул не павінен быў з’явіцца ў друку.

2 чэрвеня магілёўская незалежная газета «Дэ факто» атрымала папярэджанне ад Дзяржаўнага камітэта па друку за публікацыю таго самага артыкула Сямёна Шарэцкага пад назваю «Зараза фашызму: Лукашэнка капіруе Гітлера», за які ў маі была папярэджана газета «Наша Ніва». Паводле Дзяржаўнага камітэта па друку артыкул Шарэцкага «распальвае этнічную нянавісць».

5 верасня ўлады забаранілі першы нацыянальны фестываль недзяржаўнай прэсы, запланаваны на 8 і 9 верасня ў Віцебску. Рашэнню ўладаў не было дадзена ніякага вытлумачэння, і арганізатары фестывалю перанеслі яго правядзенне на канец верасня ў іншы горад. Беларуская асацыяцыя журналістаў заявіла, што гэтая забарона з'яўляецца часткай урадавых намаганняў па чыненні перашкодаў у рабоце незалежнага друку.

13 верасня меў месца рэйд у выдавецкі дом «Мэджык», і яго ўладальнік і прэзідэнт Юрый Будзько быў абвінавачаны ў «прапагандзе байкоту выбараў». Выдавецкі дом «Мэджык» з’яўляецца друкарняй для вядучых недзяржаўных газет краіны. Пад час рэйду былі канфіскаваныя асобнікі незалежнай газеты «Рабочы», а яе рэдактар, Віктар Івашкевіч, быў арыштаваны. 11 кастрычніка банкаўскія рахункі «Мэджык» былі замарожаныя перад падатковай інспекцыяй. У верасні паліцыя забрала 100000 асобнікаў спецыяльнага выдання газеты Беларускага Свабоднага Прафсаюза «Рабочы» і арыштавала галоўнага рэдактара газеты Віктара Івашкевіча, юрыста газеты Дзмітрыя Касцюкевіча і Юрыя Будзько, уладальніка выдавецкага дома «Мэджык», дзе друкавалася газета. Газета заклікала выбаршчыкаў байкатаваць кастрычніцкія выбары ў Нацыянальны Сход. Івашкевіч і Касцюкевіч былі абвінавачаныя, а пазней асуджаныя і аштрафаваныя згодна з артыкулам 167 Адміністрацыйнага Кодэксу за публічныя заклікі да байкоту выбараў. Абвінавачванні ў адрас Будзько былі адхіленыя асобным судом.

16 кастрычніка падатковыя органы зрабілі рэйд у офісныя памяшканні «Мэджык» і захапілі друкарскае абсталяванне кампаніі. У сувязі з даследваннем і захопам, банкаўскія рахункі кампаніі былі замарожаны 11 кастрычніка. Абсталяванне было першапачаткова перададзена кампаніі «Мэджык» у лізінг Беларускім Фондам Сораса (БФС), а пазней інстытутам адкрытага грамадства, які атрымаў права ўласнасці на гэтае абсталяванне, калі БФС спыніў сваю дзейнасць у 1997 годзе. Падатковыя ўлады захапілі абсталяванне, каб пакрыць штрафы БФС за падатковыя парушэнні, якія нібыта былі здзейсненыя. 18 снежня Беларускі Вярхоўны Эканамічны Суд падтрымаў захоп абсталявання. Большасць незалежных праваабаронцаў лічыць, што ўлады выбарачна прымяняюць закон у гэтым выпадку, каб перашкодзіць друкаванню і распаўсюджванню незалежных сродкаў інфармацыі, крытычна пастаўленых да існуючых уладаў. Улады нярэдка пазбаўлялi незалежных журналiстаў магчымасці асвятляць падзеі або арыштоўвалi iх ў ходзе такога асвятлення.

1 сакавіка служба бяспекі прэзідэнта затрымала трох журналістаў, якія асвятлялі несанкцыянаваную апазіцыйную дэманстрацыю каля рэзідэнцыі Лукашэнкі. Тры журналісты--рэпарцёры з «Радыё Свабода» і незалежнага беларускага інфармацыйнага агенцтва «Белапан», а таксама фатограф ад агенцтва «Рэйтар»--былі затрыманыя на некалькі гадзін і пазней адпушчаныя.

16 сакавіка шэсць журналістаў з сатырычнага часопіса «Навінкі» былі затрыманыя пераапранутымi ў цывiльнае мiлiцыянтамi пасля ўдзелу ў Маршы Свабоды II у Мінску (гл. Раздзел 2.b.). Журналісты ўтрымліваліся некалькі гадзін без тлумачэнняў і былі вызваленыя наступным ранкам.

25 сакавіка пад час жорсткага разгону арганізаванага апазіцыяй мітынгу ў памяць 82-iх угодак Беларускай Народнай Рэспублікі было збіта і затрымана 35 замежных і мясцовых незалежных журналістаў. Журналісты паведамілі, што ім не далі тлумачэнняў наконт таго, чаму іх затрымліваюць, а ў некаторых выпадках мiлiцыя ўжывала жорсткую сілу пры арышце. Па словах журналістаў, іх абшукалі, канфіскавалі абсталяванне і засвяцілі фотастужкі. Журналісты былі вызваленыя пазней у той самы дзень.

28 красавіка Ягор Маёрчык, пазаштатны рэпарцер «Радыё Свабодная Еўропа»/«Радыё Свабода» (РСЕ/РС) быў выкліканы ў ваенкамат, дзе, па яго словах, прадстаўнікі КДБ на працягу 90 хвілін дапытвалі яго. Прадстаўнікі КДБ пагражалі, што калі Маёрчык не стане супрацоўнічаць з КДБ «з ім здарыцца тое самае, што з Бабіцкім». Службоўцы КДБ мелі на ўвазе журналіста РСЕ/РС Андрэя Бабіцкага, які быў арыштаваны расійскімі ўладамі ў Чачні за асвятленне ваенных дзеянняў i пратрыманы 40 дзён з інкрымінаваннем сфабрыкаваных абвінавачванняў у дзяржаўнай здрадзе.

1 мая два незалежныя журналісты былі арыштаваныя пад час асвятлення апазіцыйнай дэманстрацыі ў Магілёве. Ігар Ірхо, журналіст газеты «Дэ факто», быў фізічна абражаны паліцыяй, а яго камера была пашкоджаная. Ён і Аляксандр Александровіч, рэпарцёр «Беларускай дзелавой газеты», утрымлiвалiся мясцовай міліцыяй на працягу некалькіх гадзін i потым былi адпушча