Справаздачы

Беларусь: Справаздача аб правах чалавека за 2002 год

31 сакавіка 2003 года

Дзярждэпартамент ЗША
Бюро па дэмакратыі, правах чалавека і працы

У адпаведнасці з Канстытуцыяй са зменамі і дапаўненнямі краіна з'яўляецца рэспублікай, на чале з прэзідэнтам, якога выбіраюць прамым галасаваннем. Прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка (абраны ў 1994 г.) працягваў праводзіць палітыку, накіраваную на падрыў дэмакратычных інстытутаў шляхам правядзення шэрагу несправядлівых выбараў і канстытуцыйнага рэферэндуму, ў ходзе якога былі дапушчаны сур'ёзныя парушэнні. У верасні 2001 г. Прэзідэнт Лукашэнка прадоўжыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у выніку выбарчага працэсу, які, па заключэнню Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ), не быў ні свабодным, ні справядлівым. Парламенцкія выбары  ў кастрычніку 2000 г. атрымалі аналагічную ацэнку. Судовая сістэма краіны не з'яўляецца незалежнай.
Камітэт дзяржаўнай бяспекі (КДБ) і Міністэрства ўнутраных спраў (МУС), якія падначалены непасрэдна прэзідэнту, нясуць адказнасць за падтрыманне правапарадку і забеспячэнне ўнутранай бяспекі. У адпаведнасці з існуючым заканадаўствам, прэзідэнт мае права ажыццяўляць асабістае кіраўніцтва ўсімі праваахоўнымі органамі. Акрамя прэзідэнта, грамадзянскія органы ўлады не ажыццяўлялі эфектыўнага кантролю над дзейнасцю праваахоўных органаў. Па ўказанню Лукашэнкі служба бяспекі прэзідэнта, якая першапачаткова была створана для аховы вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, працягвала дзейнічаць супраць палітычных праціўнікаў рэжыму Лукашэнкі без якога-небудзь судовага або заканадаўчага кантролю. Супрацоўнікі службаў бяспекі ажыццяўлялі шматлікія сур'ёзныя парушэнні правоў чалавека.
Насельніцтва краіны складае каля 10 мільёнаў чалавек. Планаванне эканомікі краіны ажыццяўлялася цэнтралізавана, пры гэтым выпуск паловы аб'ёму ўсёй прадукцыі забяспечваўся за кошт прамысловай вытворчасці. Большасць работнікаў заняты ў дзяржаўным прамысловым і дзяржаўным сельскагаспадарчым сектарах. Заработная плата ў дзяржаўным сектары была ніжэй за сярэднюю заработную плату па краіне, існавала хранічная запазычанасць па заработнай плаце, хаця часта яна з'яўлялася кароткатэрміновай і мела абмежаванае распаўсюджванне. Афіцыйныя статыстычныя даныя ў сферы макраэканомікі, якія сталі больш даставернымі, сведчаць аб далейшым зніжэнні ўзроўню жыцця многіх пластоў грамадства. Жыхары невялікіх гарадоў і сельскіх раёнаў, якія мелі асабліва нізкія даходы, здабывалі сродкі да існавання з дапамогай недэкларыраванай эканамічнай дзейнасці і работы на прысядзібных участках.
Рэпутацыя рэжыму ў сферы выканання правоў чалавека заставалася нездавальняючай і ў некаторых вобласцях нават пагоршылася. Улады з поспехам працягвалі адмаўляць грамадзянам у праве на змену праўлення. Паведамлялася, па меньшай меры, аб адным выпадку падазронай смерці палітычнага дзеяча. Улады не прынялі сур'ёзных мераў па расследаванню знікненняў вядомых апазіцыйных палітычных дзеячаў у папярэднія гады і адхілілі паведамленні, заслугоўваючыя даверу, адносна ролі рэжыму ў гэтых знікненнях, якія паступалі на працягу гэтага года. Працягваліся злоўжыванні, якія здзяйснялі органы міліцыі. У некаторых выпадках мелі месца пыткі зняволенных і затрыманых. Таксама паведамлялася аб выпадках жорсткага абыходжання з ваеннаслужачымі ва ўзброеных сілах. Заставалася сур'ёзнай праблема перапоўненасці турмаў. Праваахоўныя органы ажыццяўлялі незаконныя арышты і затрыманні грамадзян, значна павялічылася колькасць яўна палітычна матываваных затрыманняў, хаця многія з затрыманых заключаліся пад варту на кароткія тэрміны. Праваахоўныя органы працягвалі парушаць правы грамадзян на недатыкальнасць прыватнага жыцця і свабоду перамяшчэння, ажыццяўлялася актыўнае назіранне за дзейнасцю апазіцыйных палітычных дзеячаў, праваабарончых арганізацый і іншых пластоў насельніцтва.
Рэжым працягваў абмяжоўваць свабоду слова і прэсы і не забяспечваў выкананне права на свабоду сходаў і аб'яднанняў. Быў выданы шэраг новых дэкрэтаў, якія яшчэ больш абмяжоўваюць гэтыя свабоды. Было арганізавана наступленне на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, якое прывяло да закрыцця некалькіх газет, турэмнага зняволення журналістаў па абвінавачванню ў паклёпе. Улады таксама прынялі новы закон аб рэлігійных суполках, які значна абмяжоўвае свабоду веравызнання і стварае больш спрыяльныя ўмовы для Рускай праваслаўнай царквы за кошт нетрадыцыйных рэлігій. Рэжымам абмяжоўвалася свабода перамяшчэння.
Апазіцыйныя палітычныя партыі і рухі падвяргаліся павышанаму націску, які ажыццяўляўся шляхам прымянення як судовых, так і па-за судовых мераў уздзеяння, ўключаючы фізічнае насілле ў адносінах да палітычных апанентаў. Агенты службаў бяспекі рэжыму ажыццяўлялі актыўнае назіранне за дзейнасцю праваабарончых арганізацый і перашкаджалі іх дзейнасці. Значнымі праблемамі заставаліся бытавое насілле і дыскрымінацыя жанчын. Улады працягвалі значна абмяжоўваць правы рабочых на свабоду стварэння аб'яднанняў і арганізацый і заключэння калектыўных дагавораў. Заставалася актуальнай праблема гандлю жанчынамі і дзецьмі. Меры па рашэнню гэтай праблемы былі арганізаваны ўладамі ў канцы года.

ВЫКАНАННЕ ПРАВОЎ ЧАЛАВЕКА

Раздзел 1.

Выкананне права на недатыкальнасць асобы, ўключаючы свабоду ад:

а. Самавольнага ці незаконнага пазбаўлення жыцця

Не маецца пацверджаных паведамленняў аб палітычных забойствах, ажыццёўленых рэжымам або яго агентамі на працягу года. Перавышэнне меры правамернага прымянення сілы супрацоўнікамі міліцыі прывяло да смерці аднаго затрыманага.
5 верасня пракуратура г. Мінска прад'явіла абвінавачванне двум супрацоўнікам міліцыі ў тым, што ў канцы жніўня яны збілі да смерці мужчыну без вызначанага месца жыхарства, які знаходзіўся пад вартай. Заключэнне судова-медыцынскай экспертызы сведчыла аб тым, што прычынай смерці з'явіліся траўмы, атрыманыя ў выніку пабояў. У канцы года справа ўсё яшчэ знаходзілася на разгляданні ў судзе.
У снежні 2001 г. з'явілася паведамленне аб магчымым забойстве Аляксандра Зайцава, 24-гадовага актывіста апазіцыі, які пражываў у Гомелі і павесіўся праз некалькі дзён пасля таго, як быў прыгавораны да 3 месяцаў пазбаўлення волі па сфальсіфікаваным абвінавачванні ў малазначным парушэнні заканадаўства. Яго сябры і родныя заўважылі мноства неадпаведнасцяў і супярэчлівасцяў у гэтым самагубстве і патрабавалі правядзення крымінальнага расследавання. Паведамлялася, што перад смерцю ён пакінуў запіску, ў якой сцвярджаў, што КДБ спрабаваў завербаваць яго, а таксама аўдыёзапіс сваёй размовы з супрацоўнікам КДБ, па прозвішчы Еўсцігнееў. У запісцы Зайцаў паведамляў, што агент КДБ прапаноўваў яму свабоду ў абмен на супрацоўніцтва з камітэтам. Раённы пракурор Гомеля Уладзімір Падсекін заявіў, што прычынай смерці Зайцава на самай справе было самагубства і адхіліў меркаванні аб дачыненні КДБ да гэтай справы. Абгрунтоўваючы адмову выканаць просьбу яго бацькоў аб узбуджэнні крымінальнай справы, Падсекін толькі адзначыў, што закон не забараняе КДБ вербаваць інфарматараў.
Былыя следчыя дзяржаўных органаў і назіральнікі праваабарончых арганізацый працягвалі прадстаўляць паведамленні, заслугоўваючыя даверу, аб дачыненні вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў рэжыму да знікненняў і забойстваў, у тым ліку журналіста Дзмітрыя Завадскага ў 2000 г. і дзеячаў апазіцыі Юрыя Захаранкі, Віктара Ганчара і Анатолія Красоўскага ў 1999 г. (гл. раздзел 1.б.). Назіральнікі падазраюць, што Захаранка, Ганчар і Завадскі, якія да ўступлення ў рады апазіцыі працавалі ў структурах рэжыму Лукашэнкі, былі забіты за ўдзел у дзейнасці апазіцыі.
20 лістапада журналіст з суседняй Украіны Міхайла Каламіец быў знойдзены павешаным у ваколіцах беларускага горада Маладзечна. Каламіец знік з Кіева 28 кастрычніка. Пракуратура горада Кіева запрасіла групу следчых з розных краін прыняць удзел у расследаванні, каб высветліць, ці на самай справе Каламіец скончыў жыццё самагубствам (гл. раздзел 2.а.).

б. Знікнення

Не маецца пацверджаных паведамленняў аб знікненнях па палітычных матывах.
Нягледзячы на прыгаворы, вынесеныя чатыром былым супрацоўнікам зводнага атраду хуткага рэагавання Міністэрства ўнутраных спраў (ЗАХР), якія ў выніку расследавання іх дзейнасці сталі шырока вядомыя як члены "эскадрона смерці", справы аб знікненнях шэрагу дзеячаў апазіцыі, ўключаючы Дзмітрыя Завадскага, заведзеныя ў мінулыя гады, застаюцца нераскрытымі. 14 сакавіка чатыры супрацоўнікі ЗАХРа, Валерый Ігнатовіч, Максім Малік, Аляксей Гуз і Сяргей Саушкін былі асуджаны па выніках разгляду справы аб знікненні Дзмітрыя Завадскага. У ліпені 2000 г. Завадскі, тэлеаператар расійскай тэлевізійнай кампаніі ГРТ і былы тэлеаператар Прэзідэнта Лукашэнкі, знік у аэрапорце г. Мінска, дзе ён павінен быў сустракаць з Масквы журналіста Паўла Шэрэмета. Завадскі і Шэрэмет падвяргаліся арышту праваахоўнымі органамі рэжыму ў 1997 г. за незаконнае перасячэнне граніцы падчас здымак дакументальнага фільму, ў якім крытыкаваўся рэжым Лукашэнкі.
Асуджаных абвінавачвалі ў выкраданні Завадскага, а таксама ажыццяўленні сямі наўмысных забойстваў, пяці ўзброеных нападзенняў і яшчэ аднаго выкрадання. Пасяджэнні суда былі закрытымі для грамадскасці і прэсы. У ходзе суда, які большасць назіральнікаў лічыць несправядлівым, таксама было прад'яўлена крымінальнае абвінавачванне ў паклёпе абаронцу, які прадстаўляў маці Завадскага, пасля таго, як той запатрабаваў, каб суд разгледзеў матэрыялы расследавання, якія ўказвалі на дачыненне да выкраданняў і забойстваў генерала Шэймана (цяпер займае пасаду Генеральнага пракурора). Жонцы Завадскага і адвакату, які прадстаўляў у судзе маці Завадскага, дазволілі прысутнічаць на судовых пасяджэннях, аднак, па распараджэнню суда ім было забаронена разпаўсюджваць якую-небудзь інфармацыю аб ходзе судовага працэсу. Гэты суд быў варты ўвагі тым, што не паспрабаваў атрымаць адказ на відавочнае пытанне, што здарылася з Завадскім пасля яго выкрадання. Некаторыя назіральнікі сцвярджалі, што на этапе дачы паказанняў сведкамі ў ходзе судовага разбірацельства Ігнатовіч знаходзіўся пад уздзеяннем наркотыкаў і не быў здольны прад'яўляць абвінавачванні іншым удзельнікам злачынстваў. Улады заяўлялі, што ён знаходзіўся ў напаўпрытомным стане з-за аб'яўленай галадоўкі. Пазней суддзя распарадзіўся выдаліць яго з залы суда. Многія праваабаронцы лічаць, што разгляд рэжымам справы Завадскага не даў якіх-небудзь значных вынікаў, таму што прадстаўнікі дзяржаўных органаў адмовіліся правесці расследаванне заяваў аб тым, што выкраданні і смяротныя кары ажыццяўляліся па распараджэнню вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў.
Аднак меліся істотныя доказы, якія дазвалялі звязаць знікненне Завадскага з выкраданнямі іншых вядомых праціўнікаў рэжыма. У 2000 г. у Інтэрнэце з'явіўся адкрыты ліст, які быў быццам напісаны супрацоўнікам КДБ і ў якім сцвярджалася, што забойства Завадскага было здзейснена групай былых і дзеючых супрацоўнікаў службаў бяспекі, і што высокапастаўленыя прадстаўнікі ўлады звярнуліся да Лукашэнкі з просьбай прыняць меры, накіраваныя на прадухіленне поўнага расследавання ўсіх абставінаў справы следчымі. Лукашэнка заявіў, што ліст у Інтэрнэце быў сфабрыкаваны і паабяцаў аднавіць расследаванне спраў аб выкраданнях. Аднак пасля гэтай заявы ён зняў з пасадаў Генеральнага пракурора Алега Бажэлка і Старшыню КДБ Уладзіміра Мацкевіча, якія ажыццяўлялі кіраўніцтва расследаваннямі па гэтых справах. Хутка пасля гэтага Лукашэнка назначыў Шэймана на пасаду Генеральнага пракурора. У студзені 2001 г. ГРТ паведаміла аб тым, што рашэнне аб замене гэтых двух кіраўнікоў фактычна з'явілася непасрэднай рэакцыяй на арышт Дзмітрыя Паўлючэнкі, камандзіра спецпадраздзялення "Алмаз" у сувязі з выкраданнем і магчымым забойствам Ганчара і Красоўскага (гл. раздзел 1.а.). У паведамленні сцвярджалася, што Паўлючэнка быў арыштаваны, але затым вызвалены пасля асабістага ўмяшання Лукашэнкі. Крыніцы блізкія да былых Старшыні КДБ і Генеральнага пракурора паведамлялі аб тым, што яны звярнуліся за дазволам арыштаваць Віктара Шэймана, які займаў у той час пасаду кіраўніка прэзідэнцага Савета бяспекі, па абвінавачанні ў распараджэннях аб ажыццяўленні забойстваў. Лукашэнка гэтую просьбу выканаць адмовіўся. Замест гэтага ён звольніў абодвух чыноўнікаў і даручыў Шэйману ажыццяўляць кіраўніцтва правядзеннем расследаванняў.
Таксама не назіралася руху наперад у ходзе расследавання справы былога Міністра ўнутраных спраў Юрыя Захаранкі, які знік 7 мая 1999 г. Захаранка, які карыстаўся папулярнасцю сярод супрацоўнікаў Міністэрства унутраных спраў і быў цесна звязаны са зняволеным у той час былым прэм'ер-міністрам Міхаілам Чыгіром, знік пасля пачатку галасавання ў ходзе арганізаваных апазіцыяй прэзідэнцкіх выбараў, на якіх Чыгір быў адным з асноўных прэтэндэнтаў. Расследаванне пачалося праз 6 месяцаў, аднак нішто не сведчыла аб тым, што ўлады прымалі якія-небудзь меры для раскрыцця злачынства. Рэжым не прадставіў ніякай інфармацыі аб ходзе расследавання ў адказ на запыт Рабочай групы ААН па пытаннях насільных і ненаўмысных знікненняў і працягваў актыўна перашкаджаць правядзенню расследавання знікнення Захаранкі незалежнымі недзяржаўнымі арганізацыямі (НДА).
У ходзе перадвыбарнай прэзідэнцкай кампаніі ў верасні 2001 г. у дзяржаўных сродках масавай інфармацыі неаднаразова з'яўляліся паведамленні аб тым, што Захаранка жывы і знаходзіцца ў Германіі, і што яго знікненне было сфальсіфікавана апазіцыяй. У снежні 2001 г. пасля адбыўшыхся ў верасні прэзідэнцкіх выбараў жонка Захаранкі абвінаваціла Лукашэнку ў прамым дачыненні да яго знікнення. Пазней яна разам з дзецьмі пакінула краіну і звярнулася з просьбай аб палітычным прыстанішчы. На прэс-канферэнцыі, праведзенай 17 верасня, Лукашэнка паўтарыў свае папярэднія сцвярджэнні аб тым, што Захаранка жывы, і зноў заявіў, што яго выкраданне сфальсіфікавала апазіцыя. У тым жа месяцы Мінскі гарадскі суд адхіліў хадайніцтва жонкі Захаранкі Вольгі аб тым, каб прызнаць у судовым парадку яе мужа памёршым.
Расследаванне справы аб знікненні ў верасні 1999 г. намесніка Старшыні Вярхоўнага савета 13 склікання Віктара Ганчара і яго дзелавога партнёра Анатоля Красоўскага не дало здавальняючага выніку. Яны зніклі пасля таго, як Лукашэнка, выступаючы на нарадзе, якая трансліравалася па дзяржаўнаму тэлебачанню, даў указанне кіраўнікам сілавых ведамстваў прыняць меры да тых, каго яны лічылі "апазіцыйнымі адкідамі". У той час Ганчар быў шырока вядомым палітыкам, які выступаў супраць існуючага рэжыму, а Красоўскі лічыўся актыўным арганізатарам збору сродкаў для апазіцыі. 20 лістапада мінскі суд прызнаў Красоўскага прапаўшым без вестак, аднак адмовіўся прызнаць яго памёршым. 5 снежня другі мінскі суд вынес аналагічнае рашэнне аб прававым статусе Ганчара. Вынясенне рашэння аб прававым статусе Захаранкі адкладзена да завяршэння расследавання па яго справе.
Ірына Красоўская, жонка прадпрымальніка Анатоля Красоўскага, паведаміла, што яна атрымала шэраг дадатковых звестак, атрыманых ад Алега Алкаева, былога начальніка мінскага следчага ізалятара, дзе ажыццяўлялася прывядзенне ў выкананне смяротных прыгавораў, падчас іх сустрэчы, якая адбылася 13 кастрычніка ў Германіі. Па яе словах, яна і Гары Паганяйла, юрыст Беларускага Хельсінскага камітэту, правялі з Алкаевым працяглую размову, у ходзе якой ён зноў пацвердзіў, што выдаваў пісталет для спецыяльных аперацый камандзіру ЗАХРа ў дні, што папярэднічалі знікненням, а таксама тое, што пісталет вярталі ў дні пасля знікненняў.

в. Катаванняў і іншых відаў жорсткага, бесчалавечнага альбо зневажальнага да чалавечай годнасці абыходжання і пакаранняў

Канстытуцыя забараняе іх прымяненне, аднак супрацоўнікі міліцэйскіх органаў і аховы турмаў рэгулярна б’юць затрыманых і зняволеных. Па закону супрацоўнікі міліцыі і турмаў маюць права выкарыстоўваць фізічную сілу толькі ў адносінах да затрыманых і зняволеных, якія ажыццяўляюць гвалтоўныя дзеянні, адмаўляюцца падпарадкоўвацца ўказанням турэмнай адміністрацыі або злосна парушаюць умовы іх прыгавораў. Назіральнікі ад праваабарончых арганізацый неаднаразова паведамлялі аб тым, што следчыя дабіваюцца патрэбных паказанняў шляхам пабояў і псіхалагічнага націску. У 2000 г. Камітэт супраць катаванняў ААН у высновах і рэкамендацыях, якія змяшчаюцца ў трэцяй перыядычнай справаздачы па краіне, выказаў занепакоенасць пагаршэннем сітуацыі з правамі чалавека і адзначыў шматлікія пастаянна паступаючыя паведамленні аб бесчалавечным абыходжанні з палітычнымі апанентамі рэжыму і ўдзельнікамі мірных дэманстрацый, уключаючы катаванні і бязлітасныя пакаранні, якія прымяняюцца прадстаўнікамі дзяржаўных органаў ці з іх згоды.
Супрацоўнікі міліцыі і асобы ў цывільным часта б'юць грамадзян падчас іх арышту ці ўтрымання пад вартай. 20 лютага Дзмітрый Дашкевіч, якога затрымалі пасля дэманстрацыі, падаў афіцыйную скаргу на дзеянні супрацоўнікаў міліцыі, што білі яго на шляху ў аддзяленне міліцыі, хоць ён не аказваў супраціўлення пры арышце. У аддзяленні міліцыі яго прыкавалі наручнікамі да батарэі і пабілі разам са Станіславам Івашкевічам, другім затрыманым.
Паведамляецца аб тым, што супрацоўнікі міліцыі білі і катавалі Аляксандра Чыгіра, малодшага сына вядомага апазіцыйнага палітыка Міхаіла Чыгіра, які 6 сакавіка быў прыгавораны да 7 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачванню ў крадзяжу аўтамабільных запасных частак. На думку многіх назіральнікаў, гэтыя абвінавачванні былі сфабрыкаваны. Як Аляксандр Чыгір, так і два сведкі, якія далі супраць яго паказанні, пазней заявілі, што іх прызнанні і паказанні былі атрыманы ў выніку біцця і катаванняў, якім іх падвяргалі супрацоўнікі органаў міліцыі. Па словах Яшына, супрацоўнікі міліцыі спачатку прымянілі да яго катаванні, патрабуючы даць паказанні супраць Чыгіра-малодшага, а затым пасадзілі ў цёмную камеру без прытоку свежага паветра ў блоку для прыгавораных да смяротнага пакарання, дзе ён захварэў на туберкулёз. Яго прывялі ў залу суда ў ахоўнай супрацьтуберкулёзнай масцы. Выкліканыя ў суд супрацоўнікі міліцыі адмаўляліся, што прымянялі жорсткія метады допытаў у адносінах да Яшына і Янушкевіча. Тым не менш, урачы, якія праводзілі медыцынскі агляд, пацвердзілі, што абодва мелі шматлікія выцятыя месцы. Абаронца Аляксандра Чыгіра быў шпіталізаваны пасля таго, як 6 сакавіка на яго напалі невядомыя і не мог прадстаўляць у судзе свайго кліента на працягу большай часткі судовага працэсу.
Міліцыя часта збівала ўдзельнікаў дэманстрацый і часам адмаўляла ім у ежы падчас утрымання пад вартай (гл. раздзел 2.б.). 25 сакавіка генерал-лейтэнант міліцыі ў адстаўцы Мячэслаў Грыб заявіў журналістам, што міліцыя дзейнічае ва ўмовах "ўседазволенасці і беспакаранасці на працягу некалькіх гадоў". Па яго словах, гвалтоўныя дзеянні міліцыі, накіраваныя супраць удзельнікаў мірных вулічных дэманстрацый, сталі звычайнай з'явай і актыўна падтрымліваюцца ўладамі. Яны зрабілі працэс некіруемым, і ў сапраўдны час усе больш радавых грамадзян становяцца ахвярамі жорсткага абыходжання.
На працягу года таксама паступалі паведамленні аб падазроных нападзеннях на палітычных апанентаў рэжыму. Аднак на працягу года ніхто не быў абвінавачаны ці арыштаваны ў сувязі з гэтымі нападзеннямі. Вечарам 9 чэрвеня, муж аднаго з кіраўнікоў Аб'яднанай сацыял-дэмакратычнай партыі (АСДП) Валянціны Палевіковай быў моцна збіты па дарозе дамоў пасля таго, як выйшаў з тралейбуса. Ён не бачыў нападаўшых і прыйшоў у прытомнасць толькі наступнай раніцай, лежачы на зямлі на тэрыторыі размешчанага ля дома дзіцячага садка.
У шэрагу інцыдэнтаў, якія мелі месца ў канцы жніўня – пачатку верасня, былі ажыццёўлены нападзенні на 7 чалавек–прыхільнікаў індуізму ў ходзе кампаніі праследавання гэтага рэлігійнага руху. Адна з іх, Таццяна Жылевіч, была моцна збіта і змешчана ў бальніцу з траўмамі галавы (гл. раздзел 2.в.).
16 верасня на Аляксея Караля, Намесніка Старшыні АСДП, былі здзейснены напад і абрабаванне невядомымі злачынцамі, калі ен вяртаўся дамоў з Вільнюсу (Літва), дзе ўдзельнічаў у сустрэчы з літоўскімі сацыял-дэмакратамі. На падыходзе да свайго дому, ён атрымаў удар па галаве цяжкім прадметам і каля 15 хвілін знаходзіўся ў стане непрытомнасці. За гэты час у яго выкралі сумку, пашпарт і кашалек. Прадстаўнікі АСДП заявілі, што гэта нападзенне было здзейснена па палітычных матывах.
Адносна паведамленняў, якія меліся, працягвалася “дзедаўшчына” – практыка прыгнёту навабранцаў шляхам іх біцця і прымянення іншых формаў фізічнага і псіхілагічнага насілля. На працягу года было ўзбуджана 15 крымінальных спраў супраць ваеннаслужачых, абвінавачаных у біцці сваіх падначаленых, 160 службовых асобаў падвергліся дысцыплінарным спагнанням. Улады, аднак, спынялі ўсе спробы расследавання гэтых і іншых паведамленняў аб выпадках дзедаўшчыны, якія арганізоўвалі члены сем'яў і прадстаўнікі праваабарончых арганізацый.
Заставаліся нездавальняючымі турэмныя ўмовы, якія характарызаваліся значнай перанаселенасцю турмаў, недахопам прадуктаў харчавання і лекаў, а таксама распаўсюджваннем такіх захворванняў, як туберкулёз, сіфіліс і ВІЧ/СНІД. Міністр унутраных спраў Наумаў заявіў 28 мая аб тым, што колькасць зняволеных у турмах перавысіла ўстаноўленыя нормы на 37 %. Акрамя таго, паведамленні, якія заслугоўваюць даверу, сведчаць аб тым, што супрацоўнікі турэмнай аховы рэгулярна б'юць затрыманых і зняволеных. Па словах Уладзіміра Кудзінава, члена распушчанага парламенту і актыўнага крытыка рэжыму Лукашэнкі, які правёў 4 гады ў турме, ў месцах зняволення шырока прымяняюцца катаванні.
Па дадзенах  назіральнікаў праваабарончых арганізацый, умовы ў турэмных бальніцах таксама былі нездавальняючымі. На аднаго зняволеннага ў сярэднім прыходзіцца 0,96 квадратнага метра плошчы турэмных памяшканняў. У многіх выпадках ежа, што выдаецца ў турмах не адпавядае мінімальным медыцынскім патрабаванням. У верасні затрыманым індуістам, якія выконваюць строгую вегетарыянскую дыету, выдавалася стандартная, прыгатаваная з выкарыстаннем мясных прадуктаў, ежа (гл. раздзел 2.в.). Затрыманыя, якія ўтрымліваюцца ў месцах папярэдняга зняволення, таксама паведамлялі аб нездавальняючых умовах утрымання, адмаўленнях у аказанні медыцынскай дапамогі, што спрыяла пагаршэнню здароўя асобаў, што чакалі суда. Два члены руху "Зубр" (шырока вядомы маладзёжны рух) скардзіліся на ўмовы ўтрымання. Яны паведамлялі, што турэмныя камеры перапоўнены і ў іх часта знаходзяцца алкаголікі, якія пакутуюць ад белай гарачкі. Гэтым затрыманым не дазвалялі выконваць фізічныя практыкаванні; яны нават не мелі прагулкаў на працягу 10 дзён. Акрамя таго, жонку аднаго з кіраўнікоў групы індуістаў, арыштаваную за тое, што яна малілася на вуліцы, падчас утрымання ў турме білі другія зняволеныя (гл. раздзел 2.в.).
У адпаведнасці з правіламі турэмнага ўтрымання, зняволеныя-мужчыны і зняволеныя-жанчыны ўтрымліваліся паасобна. Падлеткаў утрымлівалі асобна ад дарослых, а затрыманыя да суда звычайна ўтрымліваліся асобна ад асуджаных. Аднак, з-за перанапоўненасці турмаў іх часам змяшчалі разам.
Часам улады забяспечвалі назіральнікам праваабарончых арганізацый доступ у турмы для азнаямлення з умовамі ўтрымання зняволеных; аднак, на працягу года толькі членам сям'і і адвакатам дазвалялася наведваць асобных зняволеных.

г. Адвольнага арышту, затрымання і ссылкі

Законам прадугледжаны абмежаванні ў адносінах адвольнага затрымання; аднак, праваахоўныя органы працягвалі ажыццяўляць адвольныя арышты і затрыманні грамадзян. Часцей за ўсё такія затрыманні былі звязаны з правядзеннем дэманстрацый, якія ў шэрагу выпадкаў не былі санкцыяваны ўладамі (гл. раздзел 2.б.). Працягваліся арышты па палітычных матывах, хоць большасць арыштаваных вызвалялі на працягу некалькіх дзён ці гадзін.
Як у Крымінальна-працэсуальным кодэксе, так і ў Адміністрацыйным кодэксе ўказваецца, што міліцыя мае права затрымліваць грамадзян на тэрмін да трох гадзін без растлумачвання прычын затрымання, і ўлады часта выкарыстоўваюць гэта палажэнне пры затрыманні членаў апазіцыі і дэманстрантаў. У адпаведнасці з крымінальным кодэксам міліцыя мае права затрымліваць грамадзян у сувязі з магчымым здзяйсненнем злачынства без прад'яўлення ордэру на тэрмін да 24 гадзін, на працягу якога аб затрыманні апавяшчаюць пракурора. Пракурор пасля гэтага павінен на працягу 48 гадзін зрабіць заключэнне аб законнасці затрымання. У выпадку, калі пракурор палічыць, што затрыманне ажыццёўлена на законнай падставе, падазроны можа ўтрымлівацца пад вартай на працягу 10 дзён без прад'яўлення афіцыйнага абвінавачвання. Аднак, як правіла, пасля прыняцця рашэння аб далейшым утрыманні падазронага пад вартай яму прад'яўляецца афіцыйнае абвінавачванне. Пасля прад'яўлення абвінавачвання на працягу 2 месяцаў павінен пачацца судовы працэс, аднак ў некаторых выпадках генеральны пракурор з мэтай правядзення далейшага расследавання можа прадоўжыць тэрмін папярэдняга зняволення да 18 месяцаў. Другі варыянт рашэння прадугледжвае вызваленне падазронага, якому было прад'яўлена абвінавачванне, пад падпіску аб нявыездзе, калі не вызначаецца апошні тэрмін расследавання да пачатку судовага працэсу. Закон дае права затрыманаму падаваць апеляцыю ў суд (але не пракурору) з патрабаваннем разгледзіць ступень законнасці затрымання. На практыцы апеляцыі, якія падаюць падазроныя з мэтай патрабавання разгляду законнасці затрымання, часта не пападаюць па назначэнню, таму што ім не даюць ходу супрацоўнікі праваахоўных органаў, затрымаўшыя падазронага. Няма статыстычных даных аб колькасці грамадзян, якія ўтрымліваліся пад вартай да пачатку суда, і аб сярэдняй працягласці такога ўтрымання пад вартай. Крымінальны кодэкс не прадугледжвае выпуску затрыманых пад залог.
Нягледзячы на існуючыя механізмы юрыдычнай абароны, следчыя ў многіх выпадках не паведамлялі затрыманым аб іх правах і ажыццяўлялі папярэдні допыт, не даўшы затрыманым магчымасці атрымаць кансультацыю ў адваката.
Унекаторых выпадках інфармацыя, атрыманая на допытах, якія праводзіліся без удзелу адваката, выкарыстоўвалася ў судзе супраць абвінавачваемага. Доступ да затрыманых членаў іх сем'яў ажыццяўляўся толькі паводле меркавання следчых, і часта членаў сям'і не апавяшчалі аб затрыманні якога-небудзь, нават непаўналетняга, члена сям'і.
Звычайнымі з'яўляюцца і працяглыя тэрміны ўтрымання пад вартай да пачатку судовага працэсу. У канцы года, напрыклад, у зняволенні знаходзіліся: Міхаіл Лявонаў, Генеральны дырэктар трактарнага завода (МТЗ), які ўтрымліваўся пад вартай з часу яго арышту ў пачатку студзеня па абвінавачванню ў карупцыі; мастак Алесь Пушкін знаходзіўся ў зняволенні з часу яго арышту ў Мінску ў ліпені за спробу правесці акцыю перфоманса ў Дзень Рэспублікі, які адзначаецца ў дзень вызвалення Мінска ад нацысцкай акупацыі; прадпрымальнік Аксана Новікава ўтрымлівалася ў зняволенні пасля таго, як была арыштавана 17 кастрычніка за распаўсюджванне антылукашэнкаўскіх лістовак на Кастрычніцкай плошчы Мінска; 61-гадовы прамысловец і ў нядаўнім мінулым кандыдат на пасаду прэзідэнта Леанід Калугін утрымліваўся пад вартай з лістапада 2001 г., калі быў абвінавачаны ў злоўжыванні ўладай, незаконных валютных махінацыях і незаконнай прадпрымальніцкай дзейнасці.
Невядомыя супрацоўнікі праваахоўных ораганаў ў цывільным таксама рэгулярна затрымлівалі ўдзельнікаў дэманстрацый, накіраваных супраць існуючага рэжыму, і распаўсюджвальнікаў апазіцыйных матэрыялаў. Меліся шматлікія паведамленні аб тым, што асобныя грамадзяне і члены арганізацый, якія займаліся выданнем апазіцыйных матэрыялаў, падвяргаліся арыштам і затрыманням (гл. раздзел 2.а.). У шэрагу выпадкаў супрацоўнікі праваахоўных органаў поўнасцю ізаліравалі ад кантактаў са знешнім асяроддзем некаторых затрыманых ўдзельнікаў дэманстрацый. Акрамя затрыманняў соцен грамадзян, выступаўшых супраць дзеючага рэжыму, многіх з якіх затрымлівалі на тэрмін ад некалькіх гадзін да некалькіх дзён, некаторыя вядомыя палітычныя дзеячы ўтрымліваліся пад вартай працяглы час да разгляду іх спраў у судзе. У некаторых выпадках такое ўтрыманне пад вартай да судовага працэсу працягвалася больш 1 года (гл. раздзел 1.в.).
Хаця Канстытуцыя не змяшчае палажэнняў аб прымусовай ссылцы і ўлады, як правіла, да прымусовых ссылак не звяртаюцца, ёсць паведамленні, заслугоўваючыя даверу, аб тым, што прадстаўнікі праваахоўных органаў пагражалі палітычным дзеячам – удзельнікам апазіцыі і прафсаюзным лідэрам крымінальным праследаваннем і фізічнай расправай у выпадку, калі яны не спыняць сваю дзейнасць і не пакінуць краіну.

д. Адмаўлення ў правядзенні справядлівага адкрытага суда

Канстытуцыя 1994 года прадугледжвае існаванне незалежнай судовай улады. Аднак на практыцы судовая ўлада не была незалежнай, таму што не была здольна стрымліваць дзейнасць выканаўчай улады і яе прадстаўнікоў. Канстытуцыя 1996 года яшчэ болей падпарадкавала судовую ўладу выканаўчай галіне ўлады і тым самым дала Прэзідэнту права назначаць 6 з 12 членаў Канстытуцыйнага суда, ўключаючы яго Старшыню. Астатнія 6 членаў суда назначаюцца Саветам Рэспублікі, які, ў сваю чаргу, складаецца альбо з членаў, якіх назначае прэзідэнт, альбо прыхільнікаў прэзідэнта. Прэзідэнт назначае Старшынь Вярхоўнага суда і Вышэйшага гаспадарчага суда. Прэзідэнт таксама мае замацаванае за ім Канстытуцыяй права назначаць і звальняць усіх раённых і ваенных суддзяў.
Сістэма крымінальнага судаводства мае тры ўзроўні: раённыя суды, абласныя суды і Вярхоўны суд. Канстытуцыйны суд быў створаны з мэтай разгляду сур'ёзных канстытуцыйных пытанняў; аднак, паколькі ён быў залежным ад выканаўчай галіны ўлады, на практыцы ён не выступаў супраць заканадаўчых ініцыятыў прэзідэнта. Канстытуцыйны суд не мае сродкаў забеспячэння выканання сваіх рашэнняў.
Пракуратура, як і суды, дзейнічае на раённым, абласным і рэспубліканскім узроўнях. У сваёй дзейнасці пракуроры поўнасцю падпарадкоўваюцца і выконваюць указанні Генеральнага пракурора, які назначаецца Саветам Рэспублікі. Пракуроры не з'яўляюцца незалежнымі і не маюць права накіроўваць абвінавачванні супраць прэзідэнта ці членаў прэзідэнцкай адміністрацыі.
У адпаведнасці з прэзідэнцкім указам усе адвакаты падпарадкоўваюцца Міністэрству юстыцыі, якое ажыццяўляе ліцэнзіраванне дзейнасці адвакатаў; такім чынам, асацыяцыя адвакатаў таксама ў вызначанай ступені знаходзілася пад кантролем Міністэрства юстыцыі. На думку міжнародных экспертаў па прававых пытаннях і прадстаўнікоў праваабарончых арганізацый гэты ўказ сур'ёзна пагражае незалежнасці адвакатуры ад уладаў. Напрыклад, улады пазбавілі права адвакацкай практыкі адваката-праваабаронцу Ігара Аксенчыка за яго ўдзел у судовым працэсе па справе выкрадальнікаў тэлеаператара Дзмітрыя Завадскага (гл. раздзел 1.б.).
Канстытуцыі 1994 і 1996 гадоў прадугледжвалі правядзенне адкрытых судовых пасяджэнняў за выключэннем тых выпадкаў, якія прадугледжваюцца заканадаўствам (напрыклад, у справах аб згвалтаваннях ці па меркаваннях нацыянальнай бяспекі). Суды арганізоўвалі ўсё больш закрытых для назіральнікаў судовых разбірацельстваў. Судовае разбірацельства 11 верасня па справе аб паклёпе, ўзбуджанае супраць Віктара Івашкевіча, было закрытым для грамадскасці (гл. раздзел 2.а.). Міжнародныя і мясцовыя назіральнікі не былі дапушчаны на судовае разбірацельства па справе журналістаў газеты "Пагоня" Мікалая Маркевіча і Паўла Мажэйкі (гл. раздзел 2.а.). Як правіла, судовыя рашэнні выносілі суддзі. Толькі ў справах па злачынствах, якія караюцца смерцю і ў якіх абвінавачаны не прызнае сябе вінаватым і патрабуе, каб яго судзілі судом прысяжных, суд прысяжных выносіў рашэнне аб вінаватасці ці невінаватасці абвінавачанага. У сувязі з залежнасцю суддзяў ад Міністэрства юстыцыі, якое забяспечвала інфраструктуру судоў, і ад чыноўнікаў мясцовай выканаўчай улады, якія забяспечвалі суддзяў жыллёвай плошчай, меліся заслугоўваючыя даверу паведамленні аб тым, што выканаўчыя і мясцовыя ўлады заказвалі судам вынікі судовых працэсаў. Пракуратура адхіляла гэтыя зацвярджэнні.
Абвінавачаныя маюць юрыдычнае права прысутнічаць на судовым разбірацельстве, ўдзельнічаць у правядзенні вочных ставак са сведкамі і даваць сведкавыя паказанні ад свайго імя; аднак на практыцы гэтыя правы не заўсёды выконваліся. Па закону затрыманыя павінны валодаць магчымасцю неабмежаванага доступу да паслуг адвакатаў, а тым, хто не здольны аплаціць паслугі адваката, павінны быць прадастаўлены адвакат па назначэнню суда. Аднак гэтыя правы не заўсёды выконваліся. 1 верасня на судовым разбірацельстве па справе Юрыя Бяленкі, які абвінавачваўся ў правядзенні несанкцыяванай дэманстрацыі, раённы суддзя адмовіў яму ў праве доступу да паслуг адваката (гл. раздзел 2.а.).
Канстытуцыя ўстанаўлівае прэзумпцыю невінаватасці; аднак на практыцы абвінавачаным часта прыходзілася даказваць сваю невінаватасць. Па даных за 1998 г. (апошнія статыстычныя даныя, распаўсюджаныя Беларускім Хельсінкскім камітэтам), пракуроры прад'явілі абвінавачванні ў ажыццяўленні крымінальных злачынстваў 59700 грамадзянам. З іх толькі 272, ці меньш 0,5 %, былі прызнаны невінаватымі.
Як абвінавачаныя, так і абвінаваўцы, маюць права апратэстоўваць рашэнні суда і большасць рашэнняў па крымінальных справах апратэстоўваліся; аднак апеляцыйныя скаргі рэдка прыводзілі да скасавання абвінаваўчых прыгавораў. Суд праводзіць пасяджэнні па разгляду апеляцый у адсутнасці абвінавачаных і сведак. На гэтых пасяджэннях разглядаюць пратаколы і іншыя матэрыялы судовага разбірацельства. Для разгляду спраў затрыманых на працягу года удзельнікаў дэманстрацый пратэсту супраць існуючага рэжыму наладжваліся "канвеерныя" судовыя разбірацельствы, пры гэтым абвінавачаным часта адмаўлялі ў праве доступу да паслуг адваката, ў прадастаўленні доказаў ці выклікаў сведак (гл. раздзел 2.б.). Напрыклад, Вінцук Вячорка, лідэр апазіцыйнага Беларускага народнага фронту, быў прыгавораны да 15 сутак арышту за правядзенне ў сакавіку гэтага года несанкцыяванага мітынгу. На судзе яму не дазволілі падаць апеляцыю і выступіць з заключным словам.
3 красавіка Генеральная пракуратура паведаміла аб арышце Юрыя Янкелевіча, дэкана аднаго з факультэтаў Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага інстытуту, ў сувязі з расследаваннем справы аб дачы хабараў, узбуджаным у чэрвені 2001 г. супраць прафесара Юрыя Бандажэўскага. Па сцвярджэнню прадстаўнікоў Генеральнай пракуратуры, ў 1997 г. Янкелевіч, які ў той час працаваў у інстытуце, атрымаў буйны хабар і падзяліў яго з Бандажэўскім. Акрамя Янкелевіча, яшчэ сем супрацоўнікаў інстытуту былі абвінавачаны ў атрыманні хабараў. Аднак па гэтых справах суд вынес прыгаворы з адтэрміноўкай выканання. У чэрвені 2001 г. па выніках расследавання, якое працягвалася 4 месяцы, Бандажэўскі і другі прафесар Уладзімір Рэўкоў былі прызнаны вінаватымі ў атрыманні хабараў і прыгавораны да турэмнага зняволення тэрмінам на 8 гадоў. Рэўкоў, які да гэтага ўжо правёў 19 месяцаў у камеры папярэдняга зняволення, з'яўляецца былым прарэктарам Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага інстытуту, а Бандажэўскі – былым рэктарам навучальнай установы. Паведамлялася, што бацькоў і студэнтаў прымушалі даваць сведкавыя паказанні.
У красавіку быў вызвалены Андрэй Клімаў, які з'яўляўся дэпутатам распушчанага законна абранага парламента. Ён быў асуджаны ў 2000 г. па абвінавачванню ў здзяйсненні службовага злачынства і крадзяжу ў буйных памерах пры выкананні дзяржаўных кантрактаў у якасці кіраўніка будаўнічай кампаніі, якое многія лічылі сфабрыкаваным. Іншых паведамленнях аб палітычных зняволеных не маецца.

е. Адвольнага ўмяшання ў прыватнае, сямейнае жыццё, парушэння правоў недатыкальнасці жылля і тайны перапіскі

Канстытуцыя забараняе такія дзеянні, аднак на практыцы гэтыя правы не выконваліся. Забараняецца ажыццяўляць перахоп тэлефонных размоў і іншых відаў паведамленняў, якія перадаюцца па лініях сувязі без санкцыі судовых органаў; аднак на практыцы рэжым працягваў кантраляваць кватэры, тэлефоны і кампьютары. Органы КДБ, МУС і некаторыя падраздзяленні пагранічных войскаў выкарыстоўваюць падслухваючыя прыстасаванні, хаця па закону яны павінны атрымаць санкцыю пракурора на іх устаноўку. Супрацоўнікі КДБ таксама пранікалі без ордэру ў прыватнае жыллё, праводзілі несанкцыяваныя вобыскі і ажыццяўлялі несанкцыяваны прагляд паштовых паведамленняў.
Ва ўмовах, калі пракуратура не здольна прымаць незалежныя рашэнні, страчваюць сэнс прадугледжаныя заканадаўствам прававыя механізмы аховы ад несанкцыяванага перахопу тэлефонных і іншых паведамленняў. Кодэкс адміністрацыйных парушэнняў прадугледжвае прымяненне штрафных санкцый да грамадзян, якія перашкаджаюць выкананню супрацоўнікамі КДБ сваіх абавязкаў. Любая спроба перашкодзіць уваходу супрацоўнікаў КДБ у памяшканні кампаній, установы ці арганізацыі, а таксама адмаўленне гэтых юрыдычных асобаў ад садзейнічання ў правядзенні праверак ці адмаўленне забяспечыць альбо абмежаваць доступ да інфармацыйных сістэм і базаў даных кампаній з'яўляюцца крымінальным злачынствам. Дагаворы на тэлефонныя паслугі, якія заключаюцца Міністэрствам сувязі, забараняюць абанентам выкарыстоўваць тэлефонную сувязь з мэтамі, якія супярэчаць інтарэсам дзяржавы і грамадскага парадку. Міністэрства сувязі мае права спыніць аказанне тэлефонных паслуг тым, хто парушыў гэта палажэнне; аднак на працягу года не было паведамленняў аб тым, што міністэрства выкарыстоўвала гэтае права.
Амаль усе апазіцыйныя палітычныя дзеячы паведамлялі аб тым, што ўлады ажыццяўлялі назіранне за іх дзейнасцю і праслухоўвалі размовы. Рэжым не зрабіў нічога для таго, каб абвергнуць гэтыя паведамленні. Прадстаўнікі шэрагу недзяржаўных арганізацый таксама паведамлялі, што спецслужбы пастаянна ажыццяўлялі праслухоўванне размоў і прагляд перапіскі. 9 верасня старшыня АГП Анатоль Лябедзька звярнуўся ў Генеральную пракуратуру з патрабаваннем правесці расследаванне незаконнага праслухоўвання яго тэлефоннай размовы з расійскім парламентарыем. Генеральны пракурор адмовіўся разглядаць гэтае абвінавачванне і не ўказаў прычыну адмаўлення.
Па існуючых паведамленнях, Служба бяспекі Прэзідэнта працягвала ажыццяўляць назіранне за дзейнасцю палітычных праціўнікаў Прэзідэнта. Судовы ці заканадаўчы кантроль дзейнасці і бюджэту Службы бяспекі адсутнічаў, і органы выканаўчай улады неаднаразова спынялі спробы ажыццяўлення такога кантролю. Назіранне таксама вялося і за самімі прадстаўнікамі рэжыму. Вядома, што супрацоўнікі міліцыі, якія ажыццяўляюць ахову дыпламатычных прадстаўніцтваў, вядуць улік візітаў апазіцыйных палітычных дзеячаў. 4 лістапада адзін з лідэраў апазіцыі Анатоль Лябедзька быў затрыманы з прымяненнем сілы каля замежнага пасольства супрацоўнікамі спецслужбаў у цывільным, якія адмовіліся прадставіцца. Яны даставілі яго ва ўпраўленне КДБ, дзе яму было зроблена афіцыйнае папярэджанне аб тым, што яму будзе прад'яўлена абвінавачванне ў дзяржаўным здрадніцтве, калі ён не спыніць кантакты з іншаземцамі. Некаторыя дзеячы апазіцыі адмаўляліся наведваць замежныя пасольствы, асцерагаючыся рэпрэсій.
Шырока выкарыстоўваліся такія метады праследавання, як праверкі, якія ажыццяўляліся прадстаўнікамі спецслужбаў з канфіскацыяй, часта несанкцыяванай, палітычнай літаратуры. Аб'ектамі праследавання былі дзеячы апазіцыі і іх прыхільнікі. У сакавіку лідэраў апазіцыі, якія накіроўваліся ў Літву на канферэнцыю, падверглі на граніцы дасканаламу асабістаму вобыску, а ў лідэраў АГП Лябедзькі і Раманчука, якія вярнуліся ў кастрычніку з Прагі, дзе яны бралі ўдзел у канферэнцыі, канфіскавалі матэрыялы, якія яны мелі пры сабе і партатыўны кампьютар.

Раздзел 2. Выкананне грамадзянскіх свабод, уключаючы:

а. Свабоду слова і друку

Канстытуцыі, як 1994 года, так і 1996 года, гарантуюць свабоду слова, а таксама свабоду атрымання, захавання і распаўсюджвання інфармацыі; аднак на практыцы рэжым абмяжоўваў гэтыя правы. Законы і дэкрэты абмяжоўваюць свабоду самавыяўлення, абмяжоўваюць выкарыстанне грамадзянамі сімвалаў і слоў на плакатах, а надзвычайна шырокае тлумачэнне палажэнняў законаў аб паклёпе выкарыстоўваецца з мэтай падаўлення крытыкі рэжыма і яго прадстаўнікоў. Рэжым выкарыстоўваў розныя метады абмежавання свабоды друку, ўключаючы: прымяненне законаў аб паклёпе, абмежаванне фінансавання замежнымі арганізацыямі, аказанне націску на прадпрыемства з мэтай прадухілення размяшчэння рэкламы ў незалежных СМІ, абмежаванне доступу да газетнай паперы, адмаўленне ў акрэдытацыі журналістам, якія выступаюць з крытыкай рэжыму, цэнзура, абмежаванне імпарту матэрыялаў для сродкаў масавай інфармацыі, прыпыненне дзейнасці апазіцыйных перыядычных выданняў, узбуджэнне судовага іску супраць буйнога незалежнага выдавецтва, затрыманне грамадзян, якія распаўсюджваюць апазіцыйныя газеты. Рэжым выкарыстоўвае манапалізаванае ім тэлебачанне для перадачы навін, якія змяшчаюць тэндэнцыёзную інфармацыю, і максімальнага абмежавання прадстаўлення інфармацыі, якая супярэчыць афіцыйнаму пункту гледжання. Гэтыя абмежаванні свабоды прэсы былі асабліва адчувальныя ў перыяд да правядзення прэзідэнцкіх выбараў у верасні 2001 г.
Выканаўчая ўлада працягвала ушчымліваць свабоду слова. Выданы ў 1997 г. прэзідэнцкі дэкрэт забараняе шэраг відаў дзейнасці, што маюць шырокае вызначэнне, і абмяжоўвае свабоду самавыяўлення. Дэкрэт забараняе грамадзянам выкарыстоўваць плакаты ці флагі з выяўленнем сімволікі незарэгістраванай афіцыйна ў дзяржаўных органах, а таксама сімволікі і плакатаў, якія прыносяць шкоду дзяржаве і грамадскаму парадку, а таксама правам і законным інтарэсам грамадзян. Дэкрэт таксама забараняе ажыццяўляць дзеянні, якія дыскрэдытуюць дзяржаўныя органы. Гэты дэкрэт выкарыстоўваўся як аснова для праследавання і пакарання грамадзян, якія неслі прадметы сімволікі, што падкрэслівалі незалежнасць краіны, такія, як чырвона-белы флаг. Адзін з указаў выданых у 1998 г. абмяжоўвае правы грамадзян выказваць сваю думку. У 2001 г. Алесь Абрамовіч, Алеся Васюк, Надзея Грачуха і Дзмітрый і Міхаіл Кузняцовы былі арыштаваны і абвінавачаны ў паклёпе за выказванні, якія зневажалі гонар і годнасць прэзідэнта, на 30-хвіліннай дэманстрацыі ў Барысаве. На працягу года ўлады штрафавалі, папярэджвалі і знявольвалі прадстаўнікоў СМІ, дзеячаў апазіцыі і рэлігійных груп, а таксама іншых грамадзян, якія публічна выступалі з крытыкай рэжыму. 17 кастрычніка за распаўсюджванне антылукашэнкаўскіх лістовак у Мінску была арыштавана Таццяна Новікава, якой прад'явілі абвінавачанне ў паклёпе на Прэзідэнта. Пазней яна была вызвалена. Закон аб паклёпе не праводзіць розніцы паміж прыватнымі асобамі і дзяржаўнымі чыноўнікамі пры разглядзе судовых іскаў аб дыскрэдытацыі. Дзяржаўны дзеяч, падвергнуты крытыцы за нездавальняючае выкананне службовых абавязкаў, можа звярнуцца да пракурора з патрабаваннем узбудзіць судовы іск супраць газеты, якая апублікавала артыкул. Газеты з найвялікшым тыражом і іншыя друкаваныя сродкі масавай інфармацыі належылі дзяржаве, ў той жа час выдаваўся шэраг незалежных выданняў, некаторыя з якіх характарызаваліся крытычнымі адносінамі да рэжыму. У Мінску паўсюды можна было набыць незалежныя газеты, аднак за межамі сталіцы выбар быў абмежаваны дзяржаўнымі агульнарэспубліканскімі выданнямі і мясцовай прэсай, нямногія з якіх былі незалежнымі.
Усе рэспубліканскае радыё- і тэлевяшчанне было дзяржаўным, хаця ў многіх рэгіёнах краіны можна было прымаць перадачы з іншых краін, уключаючы Расію, Польшчу і Літву. Беларуская дзяржаўная тэлерадыёкампанія (БДТРК) захоўвала манаполію на вяшчанне як адзіная агульнанацыянальная тэлевізійная станцыя. Перадаваемыя ёй праграмы навін змяшчалі яўна тэндэнцыёзную інфармацыю, накіраваную на падтрымку ўладаў, характарызаваліся агрэсіўна-крытычным стаўленнем да апазіцыйных палітычных дзеячаў і не ўключалі думак супярэчных афіцыйнаму пункту гледжання. У некаторых рэгіёнах працавалі мясцовыя незалежныя тэлевізійныя станцыі, якія перадавалі мясцовыя навіны. Іх дзейнасці ўлады не перашкаджалі. Аднак многія з іх паведамлялі, што на іх аказваўся націск з тым, каб яны не закраналі праблемы агульнарэспубліканскага значэння, а дзейнасць станцый падвяргалася цэнзуры.
У адпаведнасці з існуючым заканадаўствам публічная знявага ці паклёп у адрас прэзідэнта можа карацца пазбаўленнем волі на тэрмін да 4 гадоў турэмнага зняволення ці да 2 гадоў з адбываннем пакарання ў папраўча-працоўнай калоніі, альбо буйным штрафам. Улады таксама працягвалі выкарыстоўваць артыкулы Крымінальнага кодэксу аб адказнасці за паклёп на прэзідэнта і дзяржаўных чыноўнікаў для падаўлення свабоды прэсы. За такія правапарушэнні Крымінальны кодэкс прадугледжвае макскімальнае пакаранне ў выглядзе турэмнага зняволення тэрмінам да 5 гадоў. Жанна Літвінава, Прэзідэнт Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), сцвярджае, што законы, які прадугледжваюць пакаранне за паклёп на дзяржаўных чыноўнікаў, эфектыўна выкарыстоўваюцца для спынення крытычных выступленняў супраць рэжыму ў прэсе. У верасні БАЖ пачала збор подпісаў у падтрымку звароту з патрабаваннем выключыць гэтыя тры артыкулы, аднак да канца года дзяржаўныя органы яшчэ не адказалі на гэты зварот.
25 чэрвеня гродненскі суд прыгаварыў Мікалая Маркевіча галоўнага рэдактара незалежнай газеты "Пагоня" і журналіста газеты Паўла Мажэйку да 2,5 і 2 гадоў "хіміі" (ссылка мясцовага маштабу), адпаведна. Абодва журналісты былі асуджаны за публікацыю паклёпніцкага артыкулу пра прэзідэнта Лукашэнку ў адным з нумароў газеты ў верасні 2001 г. На працягу двухмесячнага судовага разбірацельства мясцовыя ўлады спрабавалі не дапусціць на пасяджэнні суда прадстаўнікоў сродкаў масавай інфармацыі, праваабарончых арганізацый і замежных дыпламатаў.
27 жніўня галоўны рэдактар Павел Жук аб'явіў аб закрыцці незалежнай газеты "Наша свабода". "Наша свабода" - адна з буйнейшых незалежных газет краіны, была закрыта пасля таго, як Мінскі суд пастанавіў спагнаць з яе штраф у памеры 55000 долараў ЗША (96,5 мільёнаў рублёў) на пакрыццё страты па іску, паданаму Анатолем Тозікам, страшынёй Камітэта дзяржаўнага кантролю, які абвінаваціў газету ў паклёпе. Тозік заявіў, што апублікаваны ў газеце артыкул нанес шкоду яго рэпутацыі. Паколькі газета не была ў стане заплаціць штраф, улады канфіскавалі абсталяванне "Нашай свабоды" і замарозілі банкаўскія рахункі выдання.
21 верасня Генеральная пракуратура ўзбудзіла іск па справе аб паклёпу супраць журналіста "Беларускай дзелавой газеты" Ірыны Халіп. Узбуджэнне іску было рэакцыяй на артыкулы Ірыны Халіп, прысвечаныя расследаванню ўладаў па справе аб карупцыі ў адносінах Віктара Казекі, былога кіраўніка буйнога дзяржаўнага канцэрна "Белдзяржхарчпрам" і яго сына. Генеральная пракуратура таксама вынесла папярэджанне выданню "Для службовага карыстання", штомесячнаму дадатку да "Беларускай дзелавой газеты".
15 кастрычніка Мінскі гарадскі суд пацвердзіў першапачатковае рашэнне суда, згодна якому Віктар Івашкевіч, Галоўны рэдактар незалежнай газеты "Рабочы", быў прыгавораны да 2 гадоў "абмежавання свабоды" за паклёп на прэзідэнта.
25 ліпеня, выведзены з сябе высмейваннем у прэсе штогадовай кампаніі па збору ўраджаю, Лукашэнка даў указанне Міністру інфармацыі "прывесці прэсу да прытомнасці". Міністр інфармацыі Міхаіл Падгайны ў адказ на гэта ўказанне заявіў аб сваім намеры выкарыстаць асабістыя рычагі ўздзеяння на незалежную прэсу. Падгайны заявіў, што для яго не складае цяжкасці выявіць парушэнні ў дзейнасці перыядычных выданняў і вынесці ім папярэджанні. Міністр заявіў, што ён разлічвае на дыялог з незалежнай прэсай і адзначыў, што ў апошні час недзяржаўныя выданні публікуюць "больш аб'ектыўную інфармацыю". Падгайны таксама заявіў, што яго кіраўніцтва не ўказвае аб чым пісаць дзяржаўнай прэсе. Ён прызнаў, што дзяржаўнай прэсе даюцца "асноўныя арыенціры", якімі яна кіруецца пры асвятленні падзей.
Па паведамленню "Беларускай дзелавой газеты", 16 кастрычніка Міністр інфармацыі Міхаіл Падгайны даваў указанні галоўным рэдактарам радыёстанцый дыяпазону ўльтракароткіх хваляў адносна таго, што неабходна ўключаць у перадачы навін.
29 лістапада Міністэрства інфармацыі скасавала рэгістрацыю газеты "Мясцовы час". Па словах яе Галоўнага рэдактара, газета падвяргалася праверкам, штрафным санкцыям і праследаванням пасля таго, як яна ўпершыню выйшла ў свет 31 кастрычніка.
Рэжым працягваў аказваць націск на незалежныя газеты. У адпаведнасці з існуючым заканадаўствам дзяржаўныя органы могуць закрыць выданне пасля двух папярэджанняў. 4 лютага ўлады вынеслі папярэджанне незалежнай газеце "Наша ніва" пасля публікацыі ў ёй артыкула аб беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царкве (гл. раздзел 2.в.). У маі суд скасаваў гэта папярэджанне. 29 сакавіка Міністэрства юстыцыі вынесла папярэджанне незалежнай газеце "Народная воля", якая апублікавала артыкул, у якім сцвярджалася, што Лукашэнка замешаны ў незаконным гандлі зброяй з краінамі-ізгоямі. 7 лютага Генеральнай пракуратурай было вынесена папярэджанне Ірыне Макавецкай журналісту "Беларускай дзелавой газеты" у сувязі з яе артыкулам аб жорсткасці міліцыі.
Рэжым выкарыстоўваў прэзідэнцкія ўказы ў якасці яшчэ аднаго сродка абмежавання дзейнасці незалежнай прэсы. У сакавіку 2001 г. з мэтай абмежавання фінансавай дапамогі сродкам масавай інфармацыі з-за мяжы быў прыняты ўказ "Аб некаторых мерах па ўдасканальванню парадку атрымання і выкарыстання замежнай бязвыплатнай дапамогі". Накіраваны, як мяркуецца, на спыненне падрыўной дзейнасці, якая фінансуецца замежнымі арганізацыямі, указ забараняе ажыццяўленне фінансавання замежнымі арганізацыямі "дзейнасці, накіраванай на змяненне канстытуцыйнага ладу, звяржэнне дзяржаўнай улады ці падтрымку такой дзейнасці ... падрыхтоўку, правядзенне і арганізацыю выбараў, рэферэндумаў, арганізацыю сходаў, мітынгаў, дэманстрацый, пікетаў, забастовак, публікацыю прапагандысцкіх матэрыялаў, арганізацыю семінараў і іншых відаў прапагандысцкай дзейнасці з удзелам насельніцтва". Указ стаў асновай для прынятых у часе перадвыбарнай кампаніі праследаванняў па ўсёй краіне сродкаў масавай інфармацыі і незалежных НДА, многія (калі не большасць) з якіх, атрымліваюць дапамогу ад міжнароднай супольнасці. Рэжым з дапамогай выкарыстання падаткавых інспектараў і ажыццяўлення канфіскацыі друкаваных матэрыялаў і абсталявання, спрабаваў нейтралізаваць большую частку дэмакратычнай апазіцыі ў перыяд правядзення кампаніі і тым самым значна абмяжоўваў свабоду слова і самавыяўлення (гл. раздзел 1.е.).
Згодна прэзідэнцкаму ўказу, выданаму ў 2000 г., незалежным выданням не дазваляецца выкарыстоўваць у сваіх назвах назву краіны. Дэкрэт "Аб выкарыстанні назвы Рэспублікі Беларусь юрыдычнымі асобамі " дазваляе выкарыстоўваць назву краіны ў сваіх назвах толькі юрыдычным асобам па спецыяльнаму дазволу прэзідэнта. З тым, каб забяспечыць лаяльныя адносіны да ўладаў, у 1996 г. быў выданы прэзідэнцкі ўказ, у адпаведнасці з якім усе галоўныя рэдактары дзяржаўных выданняў з'яўляюцца дзяржаўнымі служачымі і членамі адпаведных мясцовых дзяржаўных органаў. Другі дэкрэт забяспечыў Міністэрства друку правам накіроўваць выпускнікоў факультэтаў журналістыкі дзяржаўных навучальных устаноў на работу ў дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі з мэтай вяртання сродкаў, выдаткаваных на іх навучанне.
Нарматыўныя палажэнні даюць уладам права забараняць і падвяргаць цэнзуры крытычныя матэрыялы; напрыклад, Дзяржаўнаму камітэту па друку было дадзена права прыпыняць выпуск перыядычных выданняў, уключаючы газеты, на тэрмін да трох месяцаў без пастановы суда. Папраўкі да закону забараняюць сродкам масавай інфармацыі распаўсюджваць інфармацыю, якую прапаноўваюць палітычныя партыі, прафсаюзы і НДА, незарэгістраваныя ў Міністэрстве юстыцыі.
22 жніўня БАЖ правяла прэс-канферэнцыю, на якой была зроблена заява аб тым, што Міністэрства інфармацыі не мае права ўмешвацца ў канфлікт паміж заснавальнікамі незалежнай газеты "Свабодныя навіны". Па словах юрыста БАЖ Андрэя Бастунца, Міністэрства інфармацыі дало ўказанне “Беларускаму дому друку” лічыць дзейнасць "Свабодных навін" прыпыненай.
У заяве ад 28 жніўня, зробленай у сувязі з ліквідацыяй незалежнай газеты "Свабодныя навіны", БАЖ патрабавала адстаўкі Міністра інфармацыі Міхаіла Падгайнага. БАЖ абвінаваціла Падгайнага ва ўскоснай цэнзуры прэсы, якая ажыццяўлялася шляхам пагрозы закрыцця газет, выкарыстання дзяржаўнай прэсы ў якасці інструментаў прапаганды, спробах абмежавання публічнага абмеркавання новага праекту закону аб друку, а таксама ў адмаўленні прыцягнуць еўрапейскіх экспертаў да ўдзелу ў падрыхтоўцы праекту закону.
На працягу года некалькі грамадзян узбудзілі судовыя іскі супраць незалежнай газеты "Народная воля" пасля публікацыі артыкулаў, якія яны палічылі паклёпніцкімі. У чэрвені Мінскі гарадскі суд часова замарозіў банкаўскі рахунак "Народнай волі" пасля таго, як два суддзі з Жодзіна ўзбудзілі судовы іск супраць газеты ў сувязі з публікацыяй артыкула, які, на іх думку, з'яўляўся паклёпніцкім. 20 верасня Мінскі суд пастанавіў канфіскаваць абсталяванне газеты "Народная воля" на суму каля 2360 долараў ЗША (5 мільёнаў рублёў) у лік пакрыцця стратаў па іску аб паклёпе, прад'яўленаму другім суддзёй. Аднак 25 снежня Генеральная пракуратура адхіліла заяву Леаніда Козіка, Старшыні Беларускай федэрацыі прафсаюзаў (БФП) з просьбай закрыцця газеты, паданую ім пасля публікацыі артыкула з крытыкай сходу БФП.
Адным з наступстваў судовых праследаванняў па ісках аб паклёпніцтве і іншых мерах, якія былі зроблены рэжымам, стала ўзмацненне самацэнзуры. Па словах віцэ-прэзідэнта БАЖ Эдуарда Мельнікава "многія недзяржаўныя газеты спынілі публікацыі вострых матэрыялаў і іх супрацоўнікі сталі на шлях самацэнзуры, што лічыцца непрымальным у нармальнай журналістыцы". У гэтым годзе дзяржаўныя органы вынеслі толькі два афіцыйных папярэджанні ў параўнанні з 80 у 2001 г.
12 жніўня Леанід Козік, якога Лукашэнка асабіста выбраў для назначэння на пасаду старшыні Беларускай федэрацыі прафсаюзаў (БФП), паведаміў супрацоўнікам газеты БФП "Беларускі час" аб тым, што ён звольніў іх галоўнага рэдактара Аляксандра Старыкевіча з-за яго нежадання супрацоўнічаць з ім. Сярод іншых прычын звальнення ён назваў адмаўленне былога галоўнага рэдактара паказаць яму вёрстку нумару газеты. Козік таксама ўспомніў адмоўныя адносіны Старыкевіча да саюза Беларусі і Расіі і яго адмаўленне змясціць артыкул аб выбранні Козіка на пасаду старшыні БФП у шапцы першай паласы (гл. раздзел 6.а.).
На працягу года некалькі журналістаў былі пабіты невядомымі ці супрацоўнікамі праваахоўных органаў. 17 сакавіка Алег Супрунюк, карэспандэнт радыё "Свабода" і намеснік галоўнага рэдактара мясцовай незалежнай газеты "Брэсцкі кур'ер", быў пабіты невядомымі і змешчаны ў бальніцу. 4 мая невядомыя напалі на Юрыя Грыменюка, незалежнага журналіста з г. Гродна. 8 верасня Станіслаў Пачобут, другі гродзенскі незалежны журналіст быў спынены і пабіты супрацоўнікамі міліцыі. Пачобут таксама быў адным з трох журналістаў, затрыманых мясцовымі праваахоўнымі органамі ў пасёлку Пагранічны перад знішчэннем уладамі храма Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (гл. раздзел 2.в.).
Апрача кіравання шляхам выдання ўказаў, рэжым працягваў выкарыстоўваць сваё блізкае да манапольнага права на вытворчасць папяровай прадукцыі, друкаванне і распаўсюджванне газет, а таксама перадачы рэспубліканскага радыё і тэлебачання для абмежавання распаўсюджвання апазіцыйных поглядаў. Прадстаўнікі рэжыму таксама адмаўлялі ў акрэдытацыі журналістам, якія крытыкавалі рэжым, і аказвалі эканамічны націск на незалежныя СМІ шляхам прымушэння рэкламадаўцаў адмаўляцца ад размяшчэння ў іх рэкламы, прымянення штрафных санкцый і адміністрацыйнага ўздзеяння. Улады ўзмацнілі кампанію праследавання незалежных сродкаў масавай інфармацыі: выкарыстоўвалі адкрытую цэнзуру і патрабавалі ад некаторых выданняў канфіскавання публікацый і тым самым прымушалі іх выпускаць газеты з пустымі старонкамі ці купюрамі.
У 1997 г. Савет Міністраў выдаў указ, які абмяжоўваў перамяшчэнне праз мытную граніцу вызначаных відаў прадукцыі; у прыватнасці, ўказ забараняе імпарт і экспарт друкаваных, аўдыё- і відэаматэрыялаў, ці іншых матэрыялаў, якія змяшчаюць інфармацыю, "якая можа нанесці шкоду эканамічным і палітычным інтарэсам краіны". Акрамя таго, на пагранічных пераходах ажыццяўляўся вобыск аўтамабіляў і ў шэрагу выпадкаў улады канфіскавалі матэрыялы, якія ўвозіліся ў краіну і прызначаліся для правядзення выбарчай кампаніі і не належалі якім-небудзь партыям.
У 1997 г. пастанова Савета Міністраў анулявала акрэдытацыю ўсіх карэспандэнтаў і абавязала карэспандэнтаў ўсіх замежных СМІ атрымаць акрэдытацыю ў Міністэрстве замежных спраў. У красавіку ўлады адмовілі ў акрэдытацыі групе тэлежурналістаў расійскага каналу НТБ. Улады таксама вынеслі папярэджанне репарцёру НТБ Паўлу Селіну за "падрыхтоўку тэндэнцыёзных рэпартажаў". Да гэтага часу Селін перадаў некалькі рэпартажаў з крытыкай існуючага рэжыму.
Хаця ў краіне і ёсць некалькі Інтэрнэт-правайдэраў, усе яны кантралююцца дзяржавай. Манаполія рэжыму на забеспячэнне паслуг карыстальнікам сеткі Інтэрнэт абумоўлівае высокі кошт, нізкую якасць і абмежаванасць паслуг, а таксама дазваляе ўладам кантраляваць практычна ўсю электронную пошту. Хаця ўлады поўнасцю кантралююць сетку Інтэрнэт, паколькі доступ да яе забяспечваецца дзяржаўнай манаполіяй – кампаніяй "Белтэлекам", доступ да сеткі перакрываецца імі выбарачна. У сакавіку прадстаўнікі праваабарончай НДА "Вясна" паведамлялі, што яны не маглі атрымаць доступ да свайго вэб-сайта на працягу 3 дзён пасля таго, як на ім была размешчана заява Сяргея Цурко, адваката сям'і Завадскіх (гл. раздел 1.б.). У красавіку апазіцыйная арганізацыя "Хартыя 97" паведаміла аб тым, што невядомыя хакеры поўнасцю знішчылі яе вэб-сайт.
Акрамя абмежавання дзейнасці СМІ, рэжым Лукашэнкі таксама працягваў абмяжоўваць акадэмічную свабоду. Кіраўніцтва вышэйшых навучальных устаноў перашкаджала правядзенню даследаванняў па вострых палітычных пытаннях, такіх, як рух за незалежнасць краіны ў савецкі перыяд – тэмы, якая лічыцца процілеглай палітыцы рэжыму, накіраванай на інтэграцыю з Расіяй. У чэрвені 2001 г. было ўведзена палажэнне, якое абавязвала ўсе незалежныя недзяржаўныя акадэмічныя ўстановы атрымліваць спецыяльныя дазволы ад уладаў на правядзенне вучэбных семінараў ці лекцый. Таксама існавалі паведамленні, заслугоўваючыя даверу, аб тым, што ў незалежных вучэбных установах прымянялася самацэнзура. Згодна гэтым паведамленням, ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце, адной з вядучых незалежных вышэйшых навучальных устаноў, выкладчыкі рэкамендавалі студэнтам змяніць ці ўзяць іншую тэму дыпломнай работы, калі выбраная тэма магла выклікаць незадаволенасць прадстаўнікоў рэжыму.
Таксама працягваліся праследаванні студэнтаў-удзельнікаў акцый, накіраваных супраць рэжыму, такіх, як дэманстрацыі (гл. раздзел 2.б.). На працягу года ўлады падвяргалі праследаванням членаў незарэгістраванай Асацыяцыі беларускіх студэнтаў (АБС). 15 лютага невядомыя ўварваліся ў офіс АБС у Мінску, напалі на членаў АБС, якія знаходзіліся ў офісы і зніклі, прыхапіўшы кампьютарнае абсталяванне. 10 красавіка ў Гродна членаў АБС арыштавалі за незаконнае распаўсюджванне літаратуры. У лістападзе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Максіма Танка на некалькіх членаў АБС былі накладзены спагнанні, а Аляксей Тарасаў, член АБС, быў выключаны з інстытута за дзейнасць у асацыяцыі. Паведамлялася, што Крысціну Вітушка, другога члена АБС, КДБ абвінаваціў ў кіраўніцтве тэрарыстычнай групы, ў якую ўваходзілі студэнты ўніверсітэта.

б. Свабоду мірных сходаў і аб'яднанняў

Канстытуцыі 1994 года і 1996 года гарантуюць свабоду мірных сходаў; аднак на практыцы рэжым значна абмяжоўваў гэтае права. Пры правядзенні многіх несанкцыяваных дэманстрацый супрацоўнікі міліцыі і іншых спецслужбаў білі і затрымлівалі дэманстрантаў, а таксама аказвалі ціск на некаторых з іх з мэтай атрымання патрэбных паказанняў.
Не менш чым за 15 дзён да правядзення дэманстрацый, мітынгу ці сходу іх арганізатары павінны падаць заяўку ў мясцовыя органы ўлады для атрымання дазволу на іх правядзенне. У адпаведнасці з існуючым заканадаўствам мясцовы орган улады павінен паведаміць аб прынятым рашэнні не менш чым за 5 дзён да правядзення запланаванага мерапрыемства. Аднак пасля выбараў 2001 года ў большасці выпадкаў такія дазволы альбо не выдаваліся, альбо для правядзення дэманстрацый адводзіліся цяжкадаступныя, аддаленыя ад цэнтра гарадоў раёны.
На працягу года Міністэрства юстыцыі прымала спробы ануляваць рэгістрацыю шэрагу апазіцыйных партый у сувязі з выкарыстаннем юрыдычных адрасоў. Па закону ўсе грамадскія арганізацыі павінны рэгістравацца ў дзяржаўных органах. Гэтыя арганізацыі не могуць арэндаваць памяшканні ў адміністрацыйных будынках з-за таго, што многія будынкі альбо знаходзяцца ва ўласнасці дзяржавы, альбо арэндная плата занадта высокая. Таму яны вымушаны выкарыстоўваць для работы прыватныя кватэры, якія дзяржаўныя органы не лічаць юрыдычнымі адрасамі.
Закон абмяжоўвае магчымасць грамадзян праводзіць мірныя сходы і вылучае вызначаныя месцы для правядзення мітынгаў, забяспечваючы мясцовыя ўлады правам жорстка абмяжоўваць колькасць іх удзельнікаў. Указ таксама забараняе выкарыстанне незарэгістраваных флагаў і сімволікі, а таксама плакатаў з надпісамі, якія прадстаўляюць пагрозу для дзяржавы ці грамадскага парадку (гл. раздзел 2.а.). Указ з далейшымі папраўкамі, які быў прыняты заканадаўчымі органамі, пагражае суровым пакараннем для парушальнікаў у асаблівасці арганізатараў мерапрыемстваў. Прадугледжваецца альбо накладанне грашовага штрафу, альбо арышт на тэрмін да 15 сутак, часта суды прымянялі высокія штрафы, якія абвінавачаныя проста не ў стане былі заплаціць. Суды накладалі на арганізатараў мерапрыемстваў штрафы ў некалькі разоў перавышаючыя сярэднюю месячную заработную плату. Калі грамадзяне не выконвалі пастановы аб выплаце штрафаў, ўлады пагражалі канфіскаваць іх маёмасць.
У маі 2001 г. Лукашэнка выдаў ўказ, які забараняе правядзенне дэманстрацый незарэгістраванымі арганізацыямі, а таксама абмяжоўвае колькасць удзельнікаў дэманстрацый 1000 чалавек і змяшчае забарону на выкарыстанне маскаў. Па паведамленнях членаў апазіцыйных партый, улады часта адмаўлялі ў выдачы дазволаў на правядзенне мерапрыемстваў апазіцыйных арганізацый у грамадскіх будынках. Нягледзячы на гэта, ў Мінску часта праводзіліся дэманстрацыі, колькасць удзельнікаў якіх складала ад некалькіх асоб да некалькіх тысяч чалавек. Аднак усе дэманстрацыі праходзілі пад пільным назіраннем спецслужбаў, якое ўключала адкрытую відэаздымку ўдзельнікаў дэманстрацыі міліцыяй і супрацоўнікамі спецслужбаў у цывільным. Дэманстрацыі таксама праводзіліся і ў іншых рэгіёнах краіны, хаця і значна радзей, у асаблівасці ва ўсходніх раёнах, якія мяжуюць з Расіяй.
Падчас дэманстрацый, якія праходзілі 24 сакавіка ў Дзень волі ў Мінску і Гродна, супрацоўнікамі міліцыі былі пабіты некалькі дэманстрантаў. 25 сакавіка суд Савецкага раёна горада Мінска прыгаварыў двух следчых міліцыі да турэмнага зняволення за біццё падазроных. На наступны дзень суд Кастрычніцкага раёна горада Мінска асудзіў пяцярых супрацоўнікаў міліцыі за прымяненне катаванняў і бязлітаснае абыходжанне.
16 красавіка Васіль Парфендаў і Алесь Поклад былі пабіты супрацоўнікамі міліцыі ў цывільным, на чале з начальнікам ўнутраных спраў Савецкага раёна Мікалаем Бусло і яго намеснікам Яўгенам Гурынковым, якія ўварваліся ў іх палатку, ўстаноўленую на тэрыторыі мемарыяльнага помніка Курапаты пад Мінскам, месцам правядзення шматлікіх, часта бурных дэманстрацый пратэсту супраць дзяржаўнага праекту пашырэння дарогі, якая праходзіць па масавых пахаваннях ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Гэты налёт быў ажыццёўлены адразу пасля таго, як яны падалі ў міліцыю заявы аб тым, што на іх раней некалькі разоў нападалі невядомыя асобы. 19 красавіка іх палатку падпалілі, і Алесь Поклад атрымаў апёкі 2-й і 3-й ступені 15 % скуры. Пацярпелыя сцвярджаюць, што падпал быў наўмысным. Хаця месца пратэсту кругласутачна знаходзіцца пад узмоцненай аховай міліцыі, ніхто так і не быў абвінавачаны ў падпале ці нападзеннях.
19 красавіка міліцыя пабіла 40 удзельнікаў дэманстрацый. Шасцёра чалавек, уключаючы вядомага праваабаронцу і журналіста Валерыя Шчукіна, былі шпіталізаваны. Па паведамленнях затрыманых удзельнікаў дэманстрацый, у СІЗА супрацоўнікі міліцыі паставілі іх уздоўж сцяны і затым пабілі.
У сакавіку 2001 г. у Гродна супрацоўнікі міліцыі затрымалі і збілі фотажурналіста Дзмітрыя Ягорава за тое, што ён здымаў міліцэйскія падраздзяленні, сцягнутыя ў цэнтр горада перад правядзеннем Маршу свабоды. У той жа дзень невядомыя асобы, якія, па меркаваннях многіх, былі звязаны з міліцыяй, пабілі мінскага фотажурналіста Уладзіміра Шлапака, які здымаў гэты марш у Мінску.
У 2001 г. толькі ў Мінску адбыліся 15 судовых працэсаў па справах, узбуджаных супраць супрацоўнікаў міліцыі. Некалькі “вартавых парадку” былі прыгавораны да значных тэрмінаў турэмнага зняволення. 28 сакавіка каменціруючы судовыя працэсы па справах супрацоўнікаў міліцыі, абвінавачаных у злоўжываннях уладай, генерал-лейтэнант міліцыі ў адстаўцы Мячэслаў Грыб сказаў журналістам, што "у дзеяннях міліцыі так многа злоўжыванняў, што іх немагчыма схаваць".
У шэрагу выпадкаў міліцыя ўмешвалася ў ход правядзення дэманстрацый. 14 лютага тры члены маладзёжнага руху "Зубр" былі затрыманы ў Гомелі пасля правядзення ў мясцовым парку акцыі перфомансу пад назвай "Дзень святога Лукі". У красавіку прадстаўнікі маладзёжнай арганізацыі "Малады фронт" паведамілі, што міліцыя арыштавала некалькі членаў перад дэманстрацыямі, якія павінны былі адбыцца 14 лютага і 16 сакавіка, з тым, каб не дапусціць іх удзелу ў гэтых акцыях. 2 красавіка група тэлежурналістаў расійскага каналу НТБ у складзе Паўла Селіна, Канстанціна Марозава і Дзмітрыя Давыдзенкі была затрымана на вуліцы ў Мінску і праз гадзіну адпушчана. 1 мая супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні арыштавалі члена прафсаюзу Юрыя Рыжкова, які трымаў чырвона-белы флаг падчас правядзення мітынгу.
Часамі арышту падвяргаліся нават не ўдзельнікі дэманстрацый, а выпадковыя прахожыя. Супрацоўнікі падраздзяленняў асобага прызначэння спынялі людзей на вуліцы і зганялі іх з тратуараў, калі калона дэманстрантаў знаходзілася яшчэ за некалькі кварталаў. Затрыманым прад'яўляліся абвінавачванні ва ўдзеле ў незаконнай дэманстрацыі. 24 сакавіка каля 50 чалавек былі арыштаваны ў цэнтры Мінску падчас дэманстрацыі, арганізаванай з нагоды 84-й гадавіны абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. У гэтым в�